“Jo çdo gjë që ndrit është flori,
Jo çdokush që endet rrugën nuk e di.
E vjetra që ka forcë nuk fishket,
Rrënja e thellë nga acari nuk preket”.
Vëllazëria e unazës, J.R.R. Tolkien
Është një lloj i veçantë tensioni që depërton në vendin e punës kur dikush i respektuar bën një gabim. Nuk bëhet fjalë për një pakujdesi të rastit apo një gabim teknik, por për një rrëshqitje morale – për shembull, një vendim i marrë nën presion që kapërcen vijën e padukshme të asaj çka tolerohet dhe asaj çka nuk duhet të tolerohet. Është ai çast që ndryshon atmosferën e zyrës, edhe pse askush nuk shpall asgjë me zë të lartë.
Ne flasim lehtësisht për performanca të dështuara: kur afatet nuk respektohen, kur strategjitë rezultojnë të gabuara, kur objektivat nuk arrihen. Por shumë më rrallë flasim për çarjet morale brenda jetës profesionale. Çfarë ndodh kur një person, i njohur për integritetin e vet, gabon? Çfarë ndikimi ka kjo mbi të tjerët, kur frika, urgjenca, ambicia apo lodhja shtrembërojnë gjykimin?
Në librin Kryezoti i Unazave, personazhi Boromir mishëron këtë tension me saktësi. Ai nuk është antagonisti. Është burrë trim, besnik, thellësisht i përkushtuar ndaj popullit të tij. Dëshira për ta marrë Unazën nga Frodo nuk i lind nga ligësia e zemrës, por nga frika dhe dëshpërimi. Ai e bind veten se një veprim i gabuar mund t’i shërbejë një qëllimi të drejtë. Për një çast të shkurtër, integriteti i tij përkulet nën peshën e presionit.
Megjithatë, ajo që e përkufizon Boromirin në harkun e historisë nuk është përkulja, por përballja me të vërtetën. Ai e pranon atë që ka bërë. Nuk fshihet pas justifikimeve. Nuk e rishkruan narrativën për të ruajtur krenarinë. Pendesa e tij nuk është teatrale. Ai merr përsipër përgjegjësinë dhe kështu, dështimin moral e shndërron në një çast nderi. Çarja nuk ia zhduk dinjitetin, por i jep thellësi.
Në anën tjetër qëndron Gollumi – kundërpesha më e errët. Ai përfaqëson atë që ndodh kur e keqja nuk përballet kurrë me të vërtetën, kur dëmi ngurtësohet në vend që të emërtohet. Identiteti i tij i dyzuar duket si metaforë e ekzagjeruar, por pasqyron diçka që e shohim shpesh edhe në vendet e punës. Kur shkelja e besimit minimizohet ose mbulohet me mirësjellje, ajo nuk zhduket. Përkundrazi, fragmenton kulturën dhe hedh rrënjë të shtrembëra. Bisedat bëhen si mbi vezë, besnikëria kushtëzohet dhe dyshimi pëshpërit nën sipërfaqen e mirësjelljes formale.
Ekipet rrallëherë shkatërrohen nga një akt i vetëm i patrajtuar i së keqes. Ajo që i gërryen është refuzimi për ta pranuar të keqen që ndodh.
Vendet e punës, ashtu si vëllazëritë, nuk formësohen nga përsosmëria, por nga aftësia për të riparuar çarjet. Nëse një person me integritet gabon dhe i jepet hapësira për ta pranuar dështimin, për të kërkuar ndjesë dhe për të rikthyer besimin, indi kolektiv bëhet më i qëndrueshëm se më parë. Një kulturë pune që e kupton se të gabosh është njerëzore dhe se llogaridhënia nuk është poshtërim, por restaurim, përmban një pjekuri të rrallë dhe të nevojshme.
Por kur vendet e punës ndëshkojnë çdo gabim me përjashtim, ose – më keq – shpërfillin shkeljet etike për të ruajtur dukjen, ato kultivojnë hijet. Në hapësira të tilla, njerëzit mësojnë të mbrojnë veten më shumë sesa misionin e përbashkët. Heshtja zëvendëson ndershmërinë, sepse imazhi vlen më shumë se e vërteta.
Në historinë e çdo organizate, dështimi është i pashmangshëm. Pyetja më e thellë mbetet: çfarë lloj ekosistemi moral po ndërtojmë? A lejojmë çaste Boromiri që çojnë drejt përgjegjësisë dhe riparimit? Apo tolerojmë formimin e ngadaltë të figurave si Gollumi, që marrin jetë nga fshehtësia dhe dëmi i patrajtuar?
Në çdo ekip, herët a vonë, dikush do të gabojë. Mund të jem unë, mund të jesh ti, mund të jetë kushdo. Kultura që ndërtojmë do të përcaktojë nëse ai çast shndërrohet në rrëshqitje drejt fragmentimit apo në ngritje drejt integritetit më të thellë.
Kjo zgjedhje – më shumë se strategjia apo struktura – përcakton shpirtin e një organizate.
