“Nuk ke nevojë për lejen e askujt që të jetosh një jetë me krijimtari”.
— Elizabeth Gilbert, Big Magic
Ekziston një lloj i lodhjes që nuk ka të bëjë aspak me mungesën e gjumit. Ajo lodhje vjen nga mbajtja e ideve me kujdes të tepruar, nga trajtimi i kreativitetit si diçka që duhet të arsyetojë ekzistencën e vet përpara se t’i lejohet të marrë frymë.
Magjia e madhe (Big Magic) i Elizabeth Gilbertit arriti si një ndërprerje e butë e kësaj lodhjeje. Jo si doracak apo manifest, por më shumë si zëri që thoshte: “ke të drejtë ta dëshirosh këtë”. Gilberti i trajton idetë si qenie të gjalla, endacake, kureshtare, këmbëngulëse, paksa të paduruara, që kërkojnë vazhdimisht njerëz të gatshëm të bashkëpunojnë, e jo të vuajnë për to.
Duke u rritur, mësojmë gjuhën e vetëpërmbajtjes. Si individë. Në vendin e punës. Në botë. Kreativiteti admirohet në teori, por shihet si destabilizues në praktikë. Vërtetësia është e hijshme në art, por e papërshtatshme në sallat e takimeve. Fillojmë të lustrojmë skajet e zërit tonë unik për t’iu përshtatur pritshmërive me shpresën se do ta marrim lejen me shkrim.
Por, të presësh për leje është një tjetër formë vetëndëshkimi.
Në librin e saj, Gilbert na fton ta pushtojmë jetën krijuese pa kërkuar miratim paraprak. Ajo sugjeron se idetë nuk presin për kredenciale. Përkundrazi, ato arrijnë tek ne të uritura dhe pa kërkuar ndjesë. Shfaqen si mysafirë të paftuar, duke na cimbisur lehtazi: “Mendova se ndoshta doje të krijoje diçka.”
Po sikur ta mendonim ndryshe lejen, si aftësi për ta ushtruar, si busull të brendshme për t’u rikalibruar?
Në komunikimin në vendin e punës, kjo ka rëndësi. Kur presim leje për të qenë kreativë dhe të ndershëm, e reduktojmë komunikimin në emëruesin e përbashkët më të ulët të sigurisë: zhargon, neutralitet dhe rrafshim emocional. Ndërtojmë mesazhe që shmangin rrezikun, në vend të mesazheve që ftojnë në rezonancë.
Në jetën profesionale, e sidomos në hapësira të formësuara nga afate të fiksuara, arsyetime që kërkohen vazhdimisht, korniza logjike dhe korniza ndikimi, kreativiteti është shpesh gjëja e parë që bëhet opsionale dhe kërkon një varg lejesh, të firmosura e të vulosura. Diçka që ia premtojmë vetes “kur gjërat të qetësohen”. Por, gjërat nuk qetësohen kurrë. Dhe Magjia e madhe sugjeron se ta shtysh kreativitetin nuk na bën më seriozë. Na mbyt shkëndijën.
Leja për të qenë kureshtarë, plot jetë, të pafiltruar në nuanca, madje edhe me humor, e ndryshon atë që thuhet dhe mënyrën se si përçohet. Na lejon t’u japim formë narrativave të sinqerta, jo të sterilizuara; t’i zotërojmë idetë tona, jo të ripërtypim ato që janë thënë e ribërë një miliard herë. I fton edhe të tjerët të bëjnë të njëjtën gjë.
Sa herë që ndihem e bllokuar në krijimtari, i rikthehem Magjisë së madhe, që më mësoi se leja nuk është diçka që të tjerët na e japin. Është vendim i vetëdijshëm që duhet marrë. Pikërisht aty ndodh pika e kthesës, kur krijimin fillojmë ta përjetojmë si marrëdhënie. Ndoshta magjia e vërtetë është ta trajtosh kreativitetin si shoqëruese në rrugëtim.
Ka diçka pothuajse etike në këtë qëndrim. Është të refuzosh ta lejosh cinizmin të maskohet si urtësi. Të rikujtosh se lehtësia nuk është e kundërta e thellësisë. Shpesh, është porta drejt saj.
