“Kur ndërvepron me dikë nga një kulturë tjetër, përpiqu të vështrosh më shumë, të dëgjosh më shumë dhe të flasësh më pak”.
— Harta e kulturave, Erin Mejer
Një shprehje e vjetër shqiptare thotë: “Ke dy veshë dhe një gojë, ndaj dëgjo dy herë dhe fol një herë”. Mund të duket si këshillë për të qenë modest e i përmbajtur, virtyte të çmuara në shoqëritë tradicionale. Por, e deshifruar pas viteve të përvojës së jetuar, kjo thënie është perlë e urtësisë, sepse thekson fuqinë e dëgjimit aktiv, apo përbërësin kyç të komunikimit efektiv.
Në shumë vende pune sot, sidomos në ato shumëkulturore, akti i dëgjimit po humbet terren. Të gjithë flasin anglishte të përkryer dhe përdorin terminologjinë e industrisë, prezantimet rrëshqasin në ekrane, takimet zhvillohen me vetëbesim të ushtruar mirë, por kjo rrjedhshmëri shpesh maskon mungesën e dëgjimit. Nën sipërfaqen e mirësjelljes dhe kompetencës, humbet diçka më e heshtur, por thelbësore: arti për të dëgjuar zërin që s’është i yti, mungesa e kureshtjes për atë që tjetri sjell me vete. Duket sikur të gjithë besojmë se mënyra jonë e të parit të botës është e drejta, më e mira, ajo që të tjerët duhet ta kopjojnë.
Erin Mejer (Erin Meyer), në librin e saj Harta e kulturave (The Culture Map), shkruan: “Mënyra se si jemi kushtëzuar ta shohim botën në kulturën tonë duket aq e natyrshme dhe e vetëkuptueshme, sa na vjen vështirë të imagjinojmë se një kulturë tjetër mund t’i bëjë gjërat ndryshe”. Kjo fjali mund të varej në murin e çdo zyre ku ekipi është i larmishëm. Sepse ajo që dikush e quan qartësi, diku tjetër tingëllon si ftohtësi. Ajo që quhet “komente të drejtpërdrejta” mund të perceptohen si poshtërim publik. Ndërsa heshtja, apo nënshtrimi ndaj autoritetit, mund të jetë shenjë respekti të vërtetë, apo një mënyrë e butë për të shmangur përplasjet e kota.
Komunikimi në ekipet ndërkombëtare nuk është tokë neutrale. Është peizazh që favorizon atë që bart pushtetin gjuhësor, zakonisht personin që ndihet më rehat me anglishten, ose shfaqet më i bindur se mënyra e tij e punës është modeli i shenjtë për të tjerët. Kështu, edhe kur të gjithë janë “të rrjedhshëm”, ekuilibri i të kuptuarit mbetet i pabarabartë. Disa fjali tregojnë qëndrim; të tjerat zvarriten mes vijave të kulturave, paragjykimeve dhe egos.
Sipas Mejerit, komunikimi shtrihet mbi hartën që lëviz nga konteksti i ulët në atë të lartë, nga ai drejtpërdrejt në atë të tërthortë, nga barazia në hierarki. Por, ajo që më intrigon më shumë është çka këto shkallë nuk masin dot: modestinë emocionale për t’u ndalur përpara se të përfundojmë mendimin e tjetrit, apo përpara se të nxjerrim përfundime pa e kuptuar plotësisht tjetrin.
A është vallë kaq e vështirë të gjesh guximin të thuash: “Ndoshta nuk e kuptova mirë? Mund të ma shpjegosh edhe njëherë?” Apo është kaq e vështirë të dëgjosh dikë që flet me ritëm tjetër, me mënyrë tjetër artikulimi nga e jotja?
Kur mungesa e dëgjimit ndodh pa qëllim, është një ves që me pak vetëdije mund të ndryshojë. Por kur tjetri qëllimisht ndërpritet, kur fjalitë e tij mbyllen në një mënyrë krejt tjetër nga ajo që ai synonte, ajo sjellje është akt agresioni. Keqkuptimet ndërkulturore rrallëherë shpërthejnë, ato gërryejnë ngadalë. Çdo mikroagresion i tillë thellon hendekun mes qëllimit dhe ndikimit, ndërsa bashkëpunimi shndërrohet në koreografi të rreme pa ritëm, ku secili luan i stonuar.
Nëse vendin e punës sot e shohim si orkestër, zgjidhja për të arritur harmoninë nuk qëndron në zëra më të lartë apo në kritika poshtëruese, por në dëgjim më të mirë.
Në mjediset shumëkulturore, dëgjimi është akt etik. Ai kërkon nga secili prej nesh të largojë veten nga qendra e përcaktimeve për inteligjencën, vetëbesimin, artikulimin dhe profesionalizmin. Na rikujton se komunikimi nuk është performancë individuale, por kompozim kolektiv.
Këshilla e gjysheve shqiptare, dhe edhe ajo e Mejerit, për të “dëgjuar dy herë e për të folur një herë” është në dukje e thjeshtë. Por, në thelb, është ftesë për prani pa dominim, kureshtje pa pushtim. Na fton ta trajtojmë çdo bisedë si përkthim, jo si transaksion. Të dëgjosh përtej kulturave do të thotë të pranosh se asnjë fjali nuk ka të njëjtin kuptim dy herë.
Dhe ndoshta masa e vërtetë e rrjedhshmërisë nuk është sa përsosmërisht flasim, por sa me dëshirë dimë të çmësojmë e të rimësojmë. Sepse bota jashtë vendit tonë të lindjes është po aq e bukur dhe e pasur.
