“Kalendarët dhe orët ekzistojnë për ta matur kohën, por kjo ka pak rëndësi, sepse të gjithë e dimë se një orë mund të duket si përjetësi ose të kalojë sa hap e mbyll sytë, në varësi të mënyrës se si e jetojmë”.
— Mikael Ende, Momo
Ka libra që e shpallin me zë të lartë mesazhin e tyre për kalimin e kohës dhe si ta shfrytëzojmë atë sa më mirë. Dhe pastaj, është Momo, nga Mikael Ende (Michael Ende) që thelbin e vet e pëshpërit derisa lexuesi kupton se ia ka riformatuar ndjesinë e kohës.
Sigurisht, librin e kam lexuar për herë të parë në moshë shumë më të re. Sot, si e rritur, ndiej shpesh nevojën t’i kthehem dhe çdo here zbuluar një shtresë të re kuptimi. Si dikush që punon me organizata, librin nuk e lexoj më thjesht si histori për fëmijë, por si doracak të shtruar për pushtetin. Jo për atë pushtetin e zhurmshëm, por për atë që ushtrohet përmes kalendarëve, shtyrjeve, riplanifikimeve dhe aktit të rafinuar të mohimit të vëmendjes.
Në libër, koha nuk është skenë neutrale. Ajo bëhet terreni ku gjithçka me vlerë ose ndodh, ose tretet ngadalë. Njerëzit e Hirtë nuk e vjedhin kohën me forcë. Ata e bëjnë këtë përmes artit të bindjes, i mësojnë njerëzit të mos i besojnë më mënyrës së tyre të natyrshme si e jetojnë ditën dhe i bindin se koha duhet kursyer, optimizuar, shtrydhur, disiplinuar.
Këtu libri fillon të tingëllojë aq shumë si diçka e njohur, saqë të shqetëson.
Në shumë vende pune, koha trajtohet pothuajse vetëm si kufizim. Nuk mjafton kurrë. Gjithmonë po mbaron. Takime javore; raporte mujore; vlerësime tremujore; progres gjashtëmujor dhe plane vjetore. Brenda kësaj logjike, bisedat duken luks, reflektimi bëhet joefikas dhe dëgjimi opsional. Gjuha tkurret. Njerëzit flasin më shpejt. Vendimet ose merren me ngut, ose shtyhen pafund në emër të të qenit “të përgjegjshëm”.
Por, Momo na kujton se koha nuk është vetëm diçka që na kufizon, por është edhe hapësira ku gjërat marrin formë. Besimi nuk lind menjëherë. Kuptimi nuk vjen me kërkesë. Qartësia kërkon kohë, sepse njerëzit kërkojnë kohë. Dhe që gjërat e mira të mbijnë, farat duhet të lejohen të kalojnë ciklin e vet të kohës.
Kur koha trajtohet vetëm si kufizim, ajo pushon së qeni hapësira ku kuptimi mund të zhvillohet dhe shndërrohet në presion. E para gjë që zhduket nën presion është empatia.
Njerëzit e Hirtë në libër e kuptojnë këtë shumë mirë. Mund të duket se fuqia e tyre qëndron tek fakti që vjedhin kohën, orër, por në të vërtetë fuqia e tyre qëndron tek fakti se janë ata që vendosin se çfarë e meriton kohën dhe çfarë jo. Ata e rivizatojnë hartën morale. Disa biseda mund të presin. Disa shqetësime nuk janë urgjente. Disa njerëz gjithmonë planifikohen për më vonë.
Në këtë kuptim, mohimi i kohës shndërrohet në formë kontrolli.
Në organizata, kjo formë kontrolli rrallëherë shpallet hapur. Përkundrazi, ajo nxjerr kryet nën petkun e “aryeshmërisë”. Fshihet pas frazave si “ta lëmë për më vonë”, “do t’i kthehemi”, ose “nuk është momenti i duhur”. Asgjë nuk refuzohet drejtpërdrejt. Gjithçka shtyhet.
Por, shtyrja nuk është kurrë neutrale.
Kur koha mohohet, zërat kushtëzohen. Njerëzit mësojnë çfarë ia vlen të thuhet dhe çfarë do të shpërfillet në heshtje. Energjia pezullohet. Nismat gërryhen pa filluar. Mungesa e kohës shndërrohet në hierarki të heshtur, që përcakton se cilat arritje kanë rëndësi dhe cilat mund të presin pafundësisht.
Ky është moslidershipi në formën e vet më të rafinuar. Nuk ushtrohet përmes abuzimit të autoritetit, por përmes avullimit. Nuk ka të bëjë me vendimin e gabuar, por me refuzimin për të vendosur. Dhe pavendosmëria është ndoshta vjedhësi më i sjellshëm i atij burimi të mrekullueshëm: kohës.
Ndryshe nga Njerëzit e Hirtë, pavendosmëria nuk mban kapelë dhe nuk tymos puro. Ajo vjen e veshur si kujdes, si kompleksitet, si nevojë për më shumë të dhëna, më shumë pajtueshmëri, më shumë siguri. Premton se po e mbron të ardhmen, ndërkohë heshturazi konsumon të tashmen.
Koha e humbur nga pavendosmëria rrallë vihet re në çast. Asnjë vonesë e vetme nuk duket katastrofike. Por, ngadalë, diçka e çmuar rrjedh tutje. Ritmi kthehet në pritje. Pritja kthehet në dorëzim. Njerëzit pushojnë së ofruari idetë më të mira apo mbështetjen e tyre, jo sepse refuzohen, por sepse nuk dëgjohen kurrë.
Ajo që Momo e bën të qartë është se koha nuk kthehet. Nuk mund të ruhet. Nuk mund të rikuperohet më vonë me interes. Koha që nuk jetohet dhe nuk mbushet me vendime nuk kursehet. Thjesht humbet.
Dhe ndoshta ky është mësimi më tronditës i librit për botën e punës: se lidershipi nuk ka të bëjë vetëm me vizion apo drejtim, por me guximin në raport me kohën. Me guximin për ta dhënë atë, për të qëndruar në biseda të vështira, për të vendosur përpara se kostoja e mosvendosjes të bëhet e padukshme, por e pakthyeshme.
Njerëzit e Hirtë nuk janë simbole të lidershipit të keq. Ata janë simbole të mungesës së tij, të një bote ku koha menaxhohet, por nuk jetohet. Ku efikasiteti zëvendëson praninë.
Momo nuk ofron asnjë sistem produktiviteti në këmbim. Esenca e librit ofron diçka më kërkuese, pasi na fton ta rishikojmë mënyrën se si e përdorim kohën si akt moral. Si e japim, si e mohojmë, apo si e shpërdorojmë nga frika e zgjedhjes.
Në fund, pyetja që libri na lë është e thjeshtë dhe turbulluese. Jo sa kohë kemi, por çfarë lloj liderësh bëhemi me kohën që na është dhënë.
