Nga Linda Baleta
“...tekefundit, arsyeja e shëndoshë konsideron të natyrshme atë me çka është mësuar.”
— Guy Deutscher, Through the Language Glass: Why the World Looks Different in Other Languages
Ai e përshkroi makinën me vija “të verdha”. Unë kisha parë fotografitë e makinës; vijat ishin të kaltra. Të dy kishim të drejtë. Kjo nuk është enigmë si fustani që dikur “çmendi” internetin, por dukuri e zakonshme në përditshmëri. Shohim një ngjyrë, por i referohemi asaj me fjalë të ndryshme.
Tani të pyesim: Çfarë ngjyre është deti?
Sillemi a thua se përgjigjja të jetë fakt i vërtetuar, e vërtetë e patundur. Themi i kaltër pa ngurruar, sikur fjala të ketë qenë gjithmonë aty. Po sikur e kaltra të mos ketë qenë mënyra e vetme për ta parë detin? Po sikur i kaltër të jetë thjesht fjala që kemi mësuar të përdorim? Po sikur gjuha të mos e përshkruajë vetëm botën, por në heshtje ta stërvitë vëmendjen tonë të banojë në disa pjesë të saj dhe të shpërfillë të tjera?
Në librin Through the Language Glass: Why the World Looks Different in Other Languages, autori Gaj Dojëer (Guy Deutscher) sjell një ide që i trazon supozimet tona. Ai i referohet punës së një autori tjetër, i cili ka shkruar se në greqishten e lashtë nuk ekzistonte një fjalë e vetme për “i kaltër” ashtu siç e njohim sot. Në epikën e Homerit, deti është i errët si vera, jo i kaltër. Jo sepse njerëzit nuk e shihnin ngjyrën, por sepse gjuha e tyre ende nuk ua kishte kërkuar ta vërenin. Mungesa e një fjale nuk ishte mungesë shikimi, por mungesë e një përcaktimi që kultura ende nuk e kishte gdhendur në vetëdijen kolektive.
Ky mendim shkund bindjen se gjuha e transmeton kuptimin të paprekur nga një mendje te tjetra. Në fakt, gjuha është njëkohësisht lente dhe pasqyrë: lentja përmes së cilës shohim dhe pasqyra që shndërrohet në vëmendjen tonë kolektive. Para se të flasim, gjuha në heshtje na mëson se cilat tipare të botës të vëzhgojmë dhe cilat të anashkalojmë.
Në vendet e punës shpallim se komunikimi është i qartë, se pritshmëritë janë të përbashkëta, se njerëzit “duhet ta kuptojnë” çfarë nënkuptojmë. Por, nëse gjuha është lente që formëson atë që vëmë re, atëherë komunikimi nuk është kurrë thjesht shkëmbim informacioni, por është edhe stërvitje e vëmendjes. Është përkthim i përvojës nga një botë e brendshme në një tjetër, përmes mjetit që veçse i bart shenjat e shikimit si shprehi.
Në një zyrë plot me njerëz, e njëjta fjali mund të tingëllojë inkurajim për njërin dhe shpërfillje për tjetrin. Jo sepse njëri është tepër i ndjeshëm e tjetri jo, por sepse secili ka mësuar, përmes gjuhës, t’u kushtojë vëmendje aspekteve të ndryshme të realitetit. Ne nuk dëgjojmë vetëm me veshë, por edhe me vëmendjen e stërvitur që gjuhët tona kanë kultivuar brenda nesh.
Në shumë vende pune, fjalori priret drejt disa ngjyrave dhe kundër të tjerave. Shumë organizata flasin rrjedhshëm në ngjyrën blu, atë të objektivave, targeteve, raporteve dhe afateve. Bluja është e respektueshme, e matshme dhe jep siguri, sepse mund të mbrohet me shifra dhe të shfaqet në grafikë. Me kalimin e kohës, vendet e punës e privilegjojnë këtë ngjyrë mbi të gjitha të tjerat, a tha se ajo që emërtohet në blu është e vetmja që ka rëndësi.
Por çfarë ndodh me ngjyrat pa emër?
Kemi të verdhën e përpjekjes së heshtur që mban gjallë ekipet, por që nuk shfaqet kurrë në indikatorë. Është e hirta e lodhjes së fshehur pas fytyrës së profesionalizmit, rraskapitja që ende nuk është emërtuar, sepse ta emërtosh do të dukej si pranim i fajit. Është e gjelbra e të mësuarit të vazhdueshëm, që shpesh duket si pasiguri para se të piqet në mjeshtëri dhe për këtë arsye zë vend të rrezikshëm në kulturat e fiksuara pas ekspertëve. Është vjollca e intuitës, e inteligjencës emocionale, nuanca e empatisë që lavdërohet në teori dhe margjinalizohet në praktikë.
Kur një vend pune nuk i emërton këto ngjyra, njerëzit më nuk e kthejnë shikimin nga ato. Dhe kur nuk i shohin më, ato treten në sfond. Me kalimin e kohës, mënyra e ndryshme të kontribuimit bëhen të padukshme, sepse gjuha e metrikës nuk i përpunon dot.
Ajo që mbetet pa emër bëhet e padukshme.
Pra, keqkomunikimi është shpesh dështim kromatik. Njerëzit nuk janë të verbër ndaj njëri-tjetrit. Ata thjesht shohin përmes lenteve të ndryshme, të formësuara nga gjuhët që kanë përvetësuar dhe kulturat që kanë stërvitur vëmendjen e tyre.
Libri i Dojçerit na rikujton se kultura nuk ndërtohet vetëm përmes rregullave dhe sjelljeve, por edhe përmes fjalorit, përmes fjalëve që zgjedhim t’u japim jetë dhe atyre që i lejojmë të mbeten në hije. Çdo vend pune u mëson njerëzve të vet, ditë pas dite, ku të shohin, çfarë të kenë përparësi dhe çfarë të anashkalojnë. Me kalimin e kohës, kjo stërvitje përbrendësohet dhe njerëzit mësojnë cilat pjesë të vetes t’i shpalosin dhe cilat t’i zbehin.
Dojçeri shkruan se dikur, japonishtja kishte një fjalë, ao, që përshkruante si të gjelbrë, ashtu edhe të kaltrën. Ndoshta ndryshimi i kulturës së punës nuk fillon me politika të reja apo korniza strategjike, por me të mësuarit se si t’i shohim ngjyrat që kanë qenë gjatë gjithë kohës përpara syve tanë. Deti nuk ndryshoi kur e kaltra më në fund mbërriti, ndryshoi vetëm vëmendja jonë.
