Nga Muriel
Një kryeministër mund të fitojë katër mandate dhe përsëri të humbasë një brez. Protesta e 13 tetorit ngre një pyetje që qeveria nuk mund ta shmangë: çfarë të ardhmeje u ka ofruar të rinjve pas trembëdhjetë vjetësh në pushtet?
Përpara Ministrisë së Arsimit në Tiranë nuk u shfaq vetëm zemërimi i të rinjve. U shfaq edhe një pyetje që politika shqiptare e ka shtyrë prej vitesh, çfarë vlere kanë fitoret elektorale kur ata që duhet të ndërtojnë të ardhmen e vendit nuk shohin më një të ardhme të sigurt në të?
Pamjet e protestës ishin të rënda. Studentë përballë policisë, gurë, xhama të thyer dhe gaz lotsjellës. Dhuna ndaj policisë është e papranueshme dhe përgjegjësit duhet të mbajnë përgjegjësi. Por përqendrimi vetëm te incidentet do të linte pa përgjigje pyetjen kryesore: çfarë i nxori të rinjtë në rrugë?
Gurët janë çështje e rendit publik. Arsyet e revoltës janë çështje e qeverisjes.
Pas më shumë se trembëdhjetë vjetësh në pushtet, Edi Rama nuk mund të jetë njëkohësisht autori i sukseseve dhe spektatori i dështimeve. Nuk mund të marrë meritat për investimet, rrugët dhe rekordet turistike, ndërsa për universitetet e dobëta, mundësitë e kufizuara dhe largimin e të rinjve përgjegjësia t’u mbetet gjithmonë të tjerëve.
Trembëdhjetë vjet nuk janë më periudhë prove. Janë një bilanc.
Sipas INSTAT-it, shpenzimet publike për arsimin përbënin 2.9% të PBB-së në vitin 2022. Ndërkohë, sipas të dhënave të Eurostat-it, shpenzimet publike për arsimin në BE ishin rreth 4.7% e PBB-së në të njëjtin vit. Treguesit nuk shpjegojnë të vetëm cilësinë e arsimit, por dallimi ngre pyetje serioze mbi përparësitë buxhetore të Shqipërisë.
Në ekonominë politike, buxheti është pasqyra më e sinqertë e prioriteteve të një qeverie. Jo fjalimet. Jo reklamat. Jo inaugurimet.
Shqipëria që qeveria promovon matet me turistë, kulla dhe kilometra asfalt. Shqipëria që përjetojnë shumë studentë matet me qiranë e një dhome, cilësinë e diplomës, mundësinë për punë dhe çmimin e një bilete njëdrejtimëshe drejt Europës.
Të dyja ekzistojnë. Por e dyta do të përcaktojë çfarë vendi do të kemi pas njëzet vjetësh.
Një universitet që nuk u jep të rinjve aftësi konkurruese nuk është vetëm një institucion që dështon. Është një ekonomi që humbet produktivitet, një familje që humbet kursimet dhe një shoqëri ku puna dhe merita nuk duken më si rrugë të besueshme përpara.
Kjo është fatura që nuk shfaqet në fotografitë e qeverisë.
Protesta e 13 tetorit duhet lexuar edhe si shprehje e pakënaqësisë me mënyrën si drejtohet vendi. Ajo prek besimin te politika dhe mundësinë për të ndërtuar një jetë dinjitoze në Shqipëri.
Ky është një mesazh edhe për opozitën. Por dobësia e opozitës nuk mund të shërbejë si certifikatë suksesi për qeverinë. Përgjegjësia kryesore për politikat publike i takon atij që drejton ekzekutivin.
Rama mund të rendisë shkolla të rindërtuara, reforma dhe investime. Këto duhen vlerësuar me rezultate. Por mbetet pyetja: pas trembëdhjetë vjetësh, a është Shqipëria një vend ku një i ri mund të mbështetet te aftësitë dhe puna e tij për të ndërtuar një jetë dinjitoze?
Sa është përmirësuar cilësia e universiteteve? Sa studentë mbështeten financiarisht? Sa të diplomuar gjejnë punë në profesion? Dhe pse largimi vazhdon të shihet nga shumë të rinj si një mundësi më e besueshme?
Këto nuk janë pyetje armiqësore. Janë kërkesa për llogaridhënie.
Një shtet demokratik duhet të mbrojë institucionet dhe policët. Por rendi publik nuk është zëvendësues i politikës publike. Përgjegjësia për dhunën është individuale dhe përdorimi i forcës duhet të jetë proporcional.
Mund ta shpërndash një protestë brenda një pasditeje, por nuk mund ta zgjidhësh me gaz lotsjellës krizën e besimit të një brezi.
Pas trembëdhjetë vjetësh, Ramës nuk i mungon koha për të provuar idetë e tij. Ai ka pasur kohë t’i zbatojë. Sot nuk mjafton më të shpjegojë çfarë synon të bëjë. Duhet të japë llogari për atë që ka bërë.
Historia nuk i gjykon qeveritë vetëm nga zgjedhjet që fitojnë, por edhe nga institucionet që lënë pas dhe mundësitë që krijojnë.
Një vend nuk varfërohet vetëm kur i pakësohen paratë. Varfërohet edhe kur të rinjtë fillojnë ta shohin të ardhmen gjithkund, përveçse në atdhe.
Rreziku për Shqipërinë nuk janë studentët që protestojnë. Rreziku është një vend ku të rinjtë nuk shohin më arsye për të ndërtuar jetën e tyre.
Një komb nuk e humbet të ardhmen ditën kur të rinjtë dalin në rrugë.
E humbet kur institucionet nuk u japin më arsye për të qëndruar.
Dhe pas trembëdhjetë vjetësh qeverisjeje, përgjegjësia politike për t’iu përgjigjur kësaj krize bie, para së gjithash, mbi Edi Ramën.
