Nga Muriel
Kur harta territoriale ndryshon më shpejt se shpërndarja e pushtetit.
Shqipëria po humbet njerëz. Qeveria po pakëson edhe qendrat e vendimmarrjes vendore. Janë dy procese të ndryshme, por që takohen në një pyetje shqetësuese: çfarë të ardhmeje mund të ketë një qytet, kur humbet njëkohësisht banorët dhe mundësinë për të vendosur mbi punët e veta?
Me 85 vota, mazhoranca socialiste miratoi hartën e re territoriale, duke reduktuar numrin e bashkive nga 61 në 46. Ulsi Manja shkoi më tej, duke deklaruar se socialistët mund të bëhen edhe 90 deputetë, megjithëse nuk kanë nevojë për aq shumë.
Në pamje të parë, ishte një demonstrim force parlamentare. Në thelb, deklarata nxori në pah një problem më të madh, çfarë ndodh me demokracinë kur zotërimi i votave fillon të trajtohet si argument i mjaftueshëm për çdo vendim?
Shumica ka të drejtën të qeverisë. Por kjo e drejtë nuk e çliron nga detyrimi për të shpjeguar se si vendimet e saj u shërbejnë qytetarëve.
Reforma territoriale është një rast për ta bërë këtë dallim.
Qeveria e argumenton bashkimin e bashkive me uljen e kostove, administrimin më efikas dhe forcimin e kapaciteteve vendore. Këto janë objektiva legjitime. Një administratë e vogël, e kushtueshme dhe financiarisht e pafuqishme nuk i shërben domosdoshmërisht më mirë qytetarit.
Por pyetja që mbetet pa përgjigje nuk është vetëm sa bashki duhet të ketë Shqipëria. Është sa pushtet real do të kenë ato.
Dhe këtu shfaqet paradoksi i reformës. Shumica miratoi fillimisht hartën e re, ndërsa debatin parlamentar për kompetencat e pushtetit vendor e la për më pas. Pra, u vendos se ku do të ushtrohet pushteti, përpara se të përfundonte diskutimi se çfarë pushteti do të ushtrohet.
Në një vend ku autonomia vendore mbetet e brishtë, kjo renditje nuk është një hollësi procedurale.
Nuk është hera e parë që Shqipëria i kërkon zgjidhje administratës duke ndryshuar hartën e saj. Reforma e mëparshme e uli numrin e njësive vendore në 61. Tani bëhen 46. Por një hartë më e vogël nuk krijon automatikisht një shtet më funksional. Aq më pak një shtet më demokratik.
Kur Libohova bashkohet me Gjirokastrën, Memaliaj me Tepelenën apo Poliçani me Beratin, nuk ndryshon vetëm adresa e administratës. Ndryshon vendi ku merren vendimet dhe ku qytetarët duhet të kërkojnë përgjegjësi për to.
Struktura e re, e quajtur “Qyteti”, synon të ruajë organizimin lokal brenda bashkive më të mëdha. Por përfaqësimi nuk mund të zëvendësohet vetëm me një hallkë administrative. Nëse buxheti, prioritetet dhe vendimet mbeten në një qendër tjetër, qytetari mund të ketë një zyrë më pranë, por jo domosdoshmërisht më shumë pushtet mbi çështjet që e prekin.
Ky është dallimi mes administrimit dhe vetëqeverisjes.
Në demokracitë funksionale, vendimet që mund të merren pranë qytetarit nuk kanë arsye të ngjiten pa nevojë në nivelet më të larta të pushtetit. Ky është parimi i subsidiaritetit. Në Shqipëri, megjithatë, rreziku është që konsolidimi administrativ të ecë më shpejt sesa decentralizimi politik dhe financiar.
Raporti i Komisionit Europian për vitin 2025 evidentoi përparim të kufizuar në decentralizim, nevojën për forcimin e të ardhurave të veta të bashkive dhe shqetësime për ndërhyrjet e qeverisë qendrore në administratat vendore.
Kjo e zhvendos debatin nga numri i bashkive te kontrolli mbi burimet. Një kryetar bashkie mund të zgjidhet nga qytetarët, por nëse investimet vendimtare varen nga financimi dhe miratimi i qendrës, hapësira e tij reale për të qeverisur ngushtohet.
Pikërisht këtu nis rreziku i personalizimit të shtetit.
Një shtet personal nuk ndërtohet domosdoshmërisht duke shfuqizuar Kushtetutën. Ai mund të marrë formë gradualisht, kur institucionet humbasin peshën e tyre, kur vendimmarrja përqendrohet dhe kur gjithnjë e më shumë përgjigje kërkohen nga një njeri i vetëm.
Nën qeverisjen e Edi Ramës, pyetja që duhet shtruar nuk është vetëm nëse pushteti po centralizohet, por nëse ky centralizim po i bën institucionet më të varura nga qendra politike sesa nga përgjegjësitë e tyre ligjore.
Pasojat e këtij modeli, nëse thellohet, nuk janë vetëm politike.
Sipas INSTAT-it, Shqipëria kishte rreth 420 mijë banorë më pak në vitin 2023 sesa në vitin 2011. Kjo humbje lidhet me emigracionin, lindshmërinë dhe një sërë faktorësh ekonomikë e shoqërorë. Nuk mund t’i faturohet reformës territoriale. Por një vend që po zbrazet duhet të jetë veçanërisht i kujdesshëm për të mos dobësuar më tej kushtet që i mbajnë njerëzit në komunitetet e tyre.
Shpopullimi nuk ndodh brenda një dite. Ai përparon kur mungojnë vendet e punës, kur shërbimet largohen, kur investimet përqendrohen diku tjetër dhe kur një familje arrin në përfundimin se e ardhmja e fëmijëve të saj nuk gjendet më në vendlindje.
Një reformë që synon kursimin e fondeve publike duhet, për këtë arsye, të vlerësohet edhe për koston që mund të shkaktojë në ekonominë dhe jetën e komuniteteve të vogla.
Kursimi i disa zyrave nuk është fitore, nëse shoqërohet me dobësimin e mëtejshëm të territoreve.
Këtu fillon edhe përgjegjësia e opozitës. Nuk mjafton të kundërshtojë hartën, as të presë që Braçe apo Spiropali të votojnë ndryshe. Debati kërkon një alternativë të dokumentuar, financim vendor të parashikueshëm, kompetenca reale për zhvillimin ekonomik lokal, transparencë në shpërndarjen e investimeve dhe garanci që shërbimet nuk do të largohen nga komunitetet që humbasin statusin e bashkisë.
Po aq i rëndësishëm është kontrolli institucional. Kushtetuta kërkon marrjen e mendimit të popullsisë përpara ndryshimit të kufijve vendorë. Nëse procesi i konsultimit ka përmbushur këtë standard, kjo duhet të provohet publikisht. Nëse ka mangësi kushtetuese, ato duhen shqyrtuar me argumente juridike, jo vetëm me deklarata politike.
Debati i vërtetë nuk është nëse Shqipëria duhet të ketë 46 apo 61 bashki. Është nëse qytetarët do të kenë më shumë mundësi të ndikojnë në vendimet që përcaktojnë jetën e tyre.
Edi Rama mund të ketë votat për të ndryshuar hartën administrative. Por numri i votave nuk e zëvendëson nevojën për institucione të pavarura, pushtet vendor me autonomi dhe llogaridhënie për çdo vendim.
Sepse një vend nuk dobësohet vetëm kur humbet njerëzit. Dobësohet edhe kur komunitetet humbasin aftësinë për të vendosur mbi të ardhmen e tyre.
Shqipëria ka nevojë të shpërndajë zhvillim, investime dhe pushtet, jo t’i mbledhë gjithnjë e më shumë në një qendër.
Rreziku nuk është thjesht që Shqipëria të mbetet me më pak bashki. Është që, duke humbur njerëzit dhe duke përqendruar pushtetin, të mbetet me më pak demokraci dhe më pak shtet për qytetarët e saj.
