Nga Muriel
Rasti Hyseni ngriti një pyetje më të madhe: kur sistemi dështon, përgjegjësia është individuale. kur drejtësia vepron, kujt i takon merita?
Edi Rama zbriti nga avioni në Rinas dhe, përpara se të shkonte në zyrë, zgjodhi t’u fliste shqiptarëve për krizën që kishte shpërthyer ndërkohë në Tiranë.
Në qendër ishte Vlora Hyseni, ish-drejtuesja e SHISH-it, e vendosur nën masë sigurie dhe nën hetim. Ajo prezumohet e pafajshme.
Por pas një fjalimi të gjatë mbeti një pyetje shumë më e shkurtër, kur një njeri i përzgjedhur nga sistemi yt arrin në majën e një prej institucioneve më sensitive të shtetit dhe më pas bëhet objekt i një hetimi që prek sekretin shtetëror, ku mbaron përgjegjësia e individit dhe ku fillon përgjegjësia e sistemit që e zgjodhi, e kontrolloi dhe i besoi sekretet e Republikës?
Kryeministri kishte të drejtë për një gjë themelore: fajësinë nuk e caktojnë as politika, as televizioni dhe as rrjetet sociale. E cakton gjykata. Por pikërisht këtu duhet bërë një ndarje që fjalimi e la të paqartë, përgjegjësia penale është individuale; përgjegjësia politike mund të jetë institucionale.
Rama argumentoi se një kryeministër nuk mund të dijë se çfarë mendon ose çfarë bën fshehurazi çdo vartës. Sigurisht që nuk mundet. Asnjë kryeministër nuk është telepat. Por demokracitë nuk kërkojnë telepati nga drejtuesit e qeverive. Kërkojnë filtra, kontrolle, mbikëqyrje, sinjale alarmi dhe llogaridhënie.
Sipas vetë SHISH-it, drejtori emërohet dhe shkarkohet nga Presidenti me propozim të Kryeministrit dhe raporton te Presidenti dhe Kryeministri për çështje që lidhen me sigurinë kombëtare. Prandaj pyetja serioze nuk është nëse Rama mund të dinte çdo veprim të Hysenit. Nuk mundej. Pyetja është shumë më institucionale, a funksionoi sistemi që duhej t’i tregonte Kryeministrit atë që ai duhej të dinte?
Vetë Rama tha se Hyseni kishte punuar pranë tij si këshilltare dhe se emërimi i saj ishte mbështetur edhe në referenca pozitive nga partnerët. Por një shtet serioz nuk matet vetëm me cilësinë e verifikimit para një emërimi. Matet edhe me cilësinë e kontrollit pasi pushteti është dhënë.
A pati sinjale? Çfarë prodhoi mbikëqyrja? Nëse sistemi funksionoi, kur funksionoi? Nëse jo, ku dështoi?
Këtu fjalimi bëri manovrën e tij më interesante. Nga Vlora Hyseni kaloi te drejtësia. Nga drejtësia te korrupsioni. Nga korrupsioni te reforma. Dhe nga reforma te vetë Kryeministri. Një krizë e lindur në majën e shërbimit sekret u shndërrua gradualisht në një argument për suksesin e sistemit.
Formula ishte e thjeshtë: “Korrupsioni nuk po rritet, po goditet.”
Është një fjali politikisht e fuqishme. Por është një hipotezë që kërkon prova, jo një provë në vetvete.
Hetimi i zyrtarëve të lartë demonstron diçka të rëndësishme: se drejtësia ka fituar kapacitet për të prekur pushtetin. Në një vend me histori të gjatë pandëshkueshmërie, kjo është arritje institucionale. Por kapja e korrupsionit nuk është e njëjta gjë me parandalimin e tij.
Një arrestim mund të jetë triumf i hetimit dhe, njëkohësisht, dështim i parandalimit. Të dyja mund të jenë të vërteta.
Dhe pikërisht këtu lind ajo që mund të quhet Paradoksi i Rinasit. Nëse një zyrtar hetohet, përgjegjësia është individuale. Kur drejtësia arrin ta hetojë atë zyrtar, funksionimi i saj kthehet në meritë të qeverisë që mbështeti reformën. Nëse individi dështon, dështimi zbret poshtë. Nëse sistemi vepron, merita ngjitet lart.
Përgjegjësia zbret poshtë. Merita ngjitet lart.
Kështu lind një ekuacion politik pothuajse i pamposhtshëm: çdo goditje ndaj pushtetit mund të shndërrohet në provë të suksesit të pushtetit. Por një sistem vërtet i pavarur nuk funksionon kështu.
Suksesi i SPAK-ut është, para së gjithash, sukses i SPAK-ut. Një qeveri meriton vlerësim kur krijon ose mbron hapësirën institucionale që drejtësia të veprojë. Por autonomia e prokurorisë humbet kuptimin nëse çdo hetim i saj kthehet në kapital politik të ekzekutivit.
Kjo vlen edhe për reformën në drejtësi. Qeveria Rama dhe Partia Socialiste patën rol të rëndësishëm në proces. Por reforma nuk është pronë politike e një individi apo partie. Ajo është një ndërtim kushtetues dhe institucional që duhet të qëndrojë pikërisht sepse nuk i përket askujt.
Historia mund të ketë shumë njerëz që meritojnë kredi. Drejtësia e pavarur nuk duhet të ketë pronar.
Sepse në momentin që reforma bëhet pronë politike, qeveria mund të marrë meritën kur drejtësia godet njerëzit e saj, ndërsa përgjegjësinë për mënyrën se si ata u përzgjodhën, u promovuan ose u kontrolluan ta lërë gjithmonë diku tjetër.
Siç ka thënë një burrë i mençur: “Degjenerimi i një regjimi nuk fillon atëherë kur shkelet ligji, por atëherë kur shkelja e ligjit nga zyrtarët e lartë interpretohet si provë e shëndetit të vetë sistemit.”
Thelbi është pikërisht ky, një shtet nuk mund ta përdorë zbulimin e çdo dështimi si provë se mekanizmi që e prodhoi atë dështim funksionon shkëlqyeshëm.
Rama kishte gjithashtu një argument që nuk duhet hedhur poshtë, ekspozimi i informacionit sensitiv të një shërbimi inteligjence mund të dëmtojë shtetin. Sekretet shtetërore nuk janë material për spektakël dhe prezumimi i pafajësisë nuk duhet sakrifikuar për audiencë.
Por shqetësimi kërkon konkretizim. Çfarë informacioni doli? A ishte i klasifikuar? Kush kishte akses tek ai? Cili ishte dëmi konkret?
Nëse ka pasur rrjedhje të paligjshme, ato duhen hetuar. Por debati për rrjedhjet nuk mund të zëvendësojë debatin për përgjegjësinë.
Në pjesën e dytë të fjalimit, Rama kaloi nga institucionet te biografia: te pasuria, dhuratat, udhëtimet dhe integriteti i tij personal. Por integriteti i një qeverisjeje nuk matet vetëm me pyetjen nëse Kryeministri ka marrë personalisht para. Matet me mënyrën se si funksionojnë institucionet rreth tij.
A funksionojnë filtrat? A reagojnë kontrollet? A evidentojnë mekanizmat e brendshëm problemet përpara prokurorisë?
Sepse një arrestim mund të jetë triumf i hetimit. Por mund të jetë njëkohësisht edhe dështim i parandalimit.
Kjo është nuanca që slogani “korrupsioni po goditet” nuk e përmban dot i vetëm.
Në fund, Kryeministri tha se Shqipëria “nuk kthehet pas”. Le ta marrim këtë fjali seriozisht.
Shqipëria nuk duhet të kthehet pas te prokuroria e kontrolluar nga politika, te kultura e të paprekshmëve apo te një shtet ku hetimi i një zyrtari konsiderohet sulm ndaj qeverisë.
Por për të ecur realisht përpara duhet të kalojë edhe një prag tjetër. Duhet të arrijë në ditën kur një qeveri mund të shohë një krizë brenda sistemit të vet dhe të thotë, këtu kontrolli nuk funksionoi. Kjo pjesë është përgjegjësia jonë. Dhe ja çfarë do të ndryshojmë.
Kjo nuk e dobëson një qeveri.
Në një demokraci të pjekur, kjo quhet llogaridhënie.
Dhe ndoshta vetëm atëherë Shqipëria mund të thotë bindshëm se nuk po kthehet pas jo sepse Kryeministri e deklaron nga Rinasi, por sepse institucionet e saj e provojnë.
