Një i mbijetuar i fundosjes së anijes që frymëzoi romanin e famshëm Moby-Dick kishte një teori se si një balenë kashaloti mund të shkatërronte një anije shumë herë më të madhe se vetja. Rreth 200 vjet më vonë, kërkimet shkencore tregojnë se ai mund të ketë pasur të drejtë.
Në mëngjesin e 20 nëntorit 1820, 15-vjeçari Thomas Nickerson sapo i kishte shpëtuar një balene që kishte hapur një vrimë në varkën e tij. Ndërsa ai dhe shokët e tij po ktheheshin me shpejtësi drejt anijes kryesore të gjuetisë së balenave, Essex, menduan se rreziku kishte kaluar.
Por më pas Nickerson pa një balenë shumë më të madhe që po vinte me shpejtësi drejt anijes. Ai paralajmëroi Owen Chase, oficerin e parë të Essex-it. Pasuan britma dhe alarm mes ekuipazhit dhe më pas, siç shkroi Nickerson rreth 50 vjet më vonë, u dëgjua “një përplasje e jashtëzakonshme”.
Balena kashaloti e goditi Essex-in me një forcë të tillë sa burrat në bord u rrëzuan. Më pas ajo u largua rreth 270 metra, u kthye dhe u nis përsëri me shpejtësi të madhe drejt anijes. Goditja e dytë shkatërroi pjesën e përparme të saj. Essex u fundos.
Historia mund të tingëllojë si një roman dhe, në fakt, fundosja e Essex-it ishte një nga ngjarjet që frymëzoi Herman Melville për romanin e tij të famshëm Moby-Dick.
Sot, 175 vjet pas botimit të romanit, studimet po hedhin më shumë dritë mbi mënyrën se si një balenë kashaloti mund të shkaktojë dëme kaq të mëdha.
Dhe përgjigjja duket se ishte parashikuar më shumë se dy shekuj më parë nga Owen Chase, oficeri i parë i Essex-it.
Ironikisht, një pjesë e “superfuqisë” së kësaj balene mund të ndodhet pikërisht në vendin që dikur ishte më i çmuari për gjuetarët: brenda kokës së saj.
Organi misterioz në kokën e kashalotit
Balena kashaloti ka një kokë jashtëzakonisht të madhe, e cila përbën rreth një të tretën e gjatësisë së gjithë trupit.
Ajo ka gjithashtu trurin më të madh të njohur te çdo kafshë në Tokë, me një peshë që mund të arrijë rreth 9 kilogramë.
Në pjesën e përparme të kokës ndodhet një organ i madh dhe i butë, i quajtur organi i spermacetit, karakteristik për këtë specie.
Ky organ është i mbushur me një substancë yndyrore dhe dyllore të quajtur spermacet. Emri vjen nga gjuetarët e hershëm të balenave, të cilët gabimisht mendonin se kjo substancë ishte spermë.
Organi mund të përmbajë deri në rreth 1.900 litra të kësaj lënde. Spermaceti ishte shumë i kërkuar gjatë shekujve XVIII dhe XIX. Ai përdorej si vaj me cilësi të lartë dhe në prodhimin e produkteve të ndryshme, përfshirë sapunët dhe qirinjtë. Gjatë kësaj periudhe, rreth 300 mijë balena kashaloti u vranë në mbarë botën.
Megjithatë, edhe pas gjithë kësaj kohe, shkencëtarët vazhdojnë të studiojnë funksionet e sakta të këtij organi.
Një nga teoritë është veçanërisht interesante: koka e balenës mund të shërbejë edhe si një armë e fuqishme gjatë përplasjeve.
Biologu evolucionar Dave Carrier thotë se kjo ide nuk lindi nga studiuesit modernë.
“Kjo nuk ishte fillimisht hipoteza jonë, ishte e Owen Chase”, shpjegon ai. Chase kishte argumentuar se pjesa e përparme e kokës së balenës mund të funksiononte si një armë.
Për shumë vite kjo teori nuk mori shumë vëmendje, por Carrier dhe studiues të tjerë filluan ta shqyrtonin atë shkencërisht.
Në një studim të vitit 2002, Carrier sugjeroi se struktura e madhe yndyrore në kokën e kashalotit mund të ketë evoluar për të funksionuar si një lloj “dashi goditës”, duke i mundësuar kafshës të godasë rivalët me forcë të jashtëzakonshme.
Pamjet që tregojnë balenat duke u përplasur me kokë
Vite më vonë, studiuesi Alec Burslem nga Universiteti i Havait arriti të filmonte balena kashaloti duke goditur me kokë njëra-tjetrën.
Pamjet u regjistruan pranë Ishujve Balearikë dhe Azoreve. Burslem e përshkroi regjistrimin e kësaj sjelljeje si një “rastësi me fat”.
Në pamje të parë mund të duket e çuditshme që një kafshë të përdorë kokën si armë, duke rrezikuar një pjesë kaq të rëndësishme të trupit.
Megjithatë, një studim i vitit 2015 sugjeroi se strukturat në kokën e kashalotit mund të ofrojnë amortizim të mjaftueshëm për t’i përballuar goditjet.
Një goditje me forcë të jashtëzakonshme
Burslem e vëzhgoi këtë sjellje disa herë te balenat e reja.
Goditja më e fuqishme që regjistroi erdhi nga një mashkull i ri, i cili iu drejtua një balene tjetër me shpejtësi rreth 4,5 metra në sekondë. Forca e përplasjes u vlerësua në rreth 460 kilonjutonë.
Sipas përllogaritjeve të studiuesit, një balenë kashaloti e rritur plotësisht, duke lëvizur me të njëjtën shpejtësi, mund të prodhojë një forcë prej afërsisht 1.200 kilonjutonësh.
Për ta kuptuar më thjesht fuqinë e goditjes, ajo është krahasuar me goditjen nga një autobus që lëviz me rreth 65 kilometra në orë.
Nëse një forcë e tillë drejtohet kundër një anijeje, dëmet mund të jenë shumë të mëdha.
Rastet kur balenat sulmuan anijet
Sipas Michael Harrison, kryekurator në Shoqërinë Historike të Nantucket-it, në histori njihen vetëm tri raste kur balenat sulmuan drejtpërdrejt anijet kryesore të gjuetisë.
Megjithatë, sulmet ndaj varkave të vogla që gjuetarët përdornin për t’iu afruar balenave ishin më të zakonshme.
Në të tria rastet e njohura të sulmeve ndaj anijeve të mëdha, kafsha ishte balenë kashaloti.
Një prej tyre ishte pikërisht Essex në vitin 1820.
Në vitin 1851, në Paqësorin Jugor, një balenë kashaloti goditi dhe shkatërroi anijen Ann Alexander.
Në vitin 1902, një tjetër kashalot shkatërroi anijen Kathleen pranë Ishujve Galapagos.
Por historia e Essex-it mbetet më e famshmja.
Pas fundosjes së anijes, 20 anëtarët e ekuipazhit u detyruan të largoheshin me tri varka të vogla. Ata ndodheshin rreth 2.100 kilometra larg tokës.
Ajo që pasoi u shndërrua në një nga historitë më të tmerrshme të mbijetesës në det dhe më vonë ndihmoi në frymëzimin e Moby-Dick.
Ende shumë mistere rreth kashalotit
Megjithatë, shkencëtarët nuk e dinë se sa shpesh balenat kashaloti e përdorin kokën për të goditur njëra-tjetrën në natyrë.
Gjithashtu, nuk është vërtetuar se funksioni kryesor i organit të spermacetit është goditja. Ai mund të ketë disa funksione të ndryshme.
Një prej tyre lidhet me prodhimin dhe përhapjen e tingujve.
Balenat kashaloti prodhojnë tinguj jashtëzakonisht të fuqishëm, të cilët luajnë rol në orientim dhe komunikim. Struktura e veçantë e kokës dhe organi i spermacetit ndihmojnë në mënyrën se si këta tinguj përhapen.
Studiuesit mendojnë gjithashtu se madhësia e kësaj strukture mund të luajë rol në komunikimin mes individëve dhe potencialisht në përzgjedhjen e partnerëve.
Pra, ideja nuk është se kashalotët janë kafshë që zakonisht kërkojnë të fundosin anije. Rastet e dokumentuara janë jashtëzakonisht të rralla.
Por studimet e reja mbi përplasjet mes tyre tregojnë se balena kashaloti është fizikisht e aftë të japë goditje jashtëzakonisht të fuqishme me kokë.
Siç thotë Burslem, njerëzit kanë ende shumë për të mësuar rreth këtyre kafshëve:
“Vetëm tani po fillojmë t’i kuptojmë.”
