Opinion nga Muriel
Shtetet nuk e tregojnë gjithmonë respektin për Kushtetutën kur e citojnë atë. Shpesh e tregojnë kur vjen fatura. Dhe një faturë e tillë po mbërrin tani në tavolinën e Qeverisë. Vendimi i Këshillit të Lartë Gjyqësor për pagat e magjistratëve duket, në pamje të parë, si një dokument teknik: paga referuese, diferenca të prapambetura, përllogaritje dhe fonde që duhen kërkuar për vitet 2027 dhe 2028. Por pas gjuhës së ftohtë administrative fshihet një pyetje shumë më e madhe: kur Kushtetuta përplaset me Excel-in e Ministrisë së Financave, kush duhet të tërhiqet?
KLGJ ka vendosur që diferencat për periudhën nga 1 prilli 2023 deri më 31 korrik 2026 të përllogariten dhe fondet përkatëse t’i kërkohen Ministrisë së Financave. KLGJ, natyrisht, nuk administron Thesarin. Nuk mund të krijojë vetë një fond në Buxhetin e Shtetit dhe as të urdhërojë Ministrinë e Financave të nxjerrë para që nuk janë programuar. Prandaj Qeveria mund të thotë: këto para nuk i kemi parashikuar. Problemi fillon me fjalinë që vjen më pas. Sepse KLGJ nuk e ka shpikur vetë faturën.
Gjykata Kushtetuese, me vendimin nr. 15 të 17 shkurtit, i dha Kuvendit afat deri më 31 korrik 2026 për të miratuar rregullimin e ri. Ajo përcaktoi gjithashtu se efektet financiare duhet të llogariten nga 1 prilli 2023 dhe se, në mungesë të ndryshimeve brenda afatit, pagesat e prapambetura do të përllogariteshin sipas formulës që referohet te funksionari i administratës së lartë publike. Afati kaloi. Kjo krijon një dallim thelbësor që nuk duhet humbur. Njëra është fatura që është krijuar tashmë për periudhën 1 prill 2023–31 korrik 2026. Tjetra është kostoja që mund të vazhdojë të krijohet për të ardhmen, nëse formula nuk rregullohet me një zgjidhje të qëndrueshme dhe kushtetuese. E para nuk zhduket thjesht sepse Ministria e Financave nuk e kishte planifikuar. E dyta mund të kufizohet, nëse Kuvendi vepron.
Dhe këtu shumicës i mbeten, në kushte normale, dy rrugë politike serioze. E para është ligji. Në fakt, kjo rrugë është provuar tashmë. Më 30 korrik, dy deputetë socialistë depozituan një projektligj që ruan pagën e Presidentit si referencë dhe rrit koeficientin nga 0.36 në 0.38. Por këtu ekziston një detaj që mund të vlejë shumë para: depozitimi i një projektligji nuk është miratimi i një ligji. Kushtetuesja nuk kërkoi që deri më 31 korrik Kuvendi të kishte një propozim. Kërkoi miratimin e ndryshimeve të nevojshme dhe përcaktoi pasojën nëse kjo nuk ndodhte. Kuvendi mund të miratojë ende një formulë të re për të ardhmen. Madje kjo mund të jetë mënyra më e shpejtë për të mos lejuar që ekspozimi financiar të vazhdojë të zgjerohet. Por kjo është diçka tjetër nga fshirja e prapambetjeve që janë krijuar tashmë. Një ligj i ri mund të ndryshojë të nesërmen. Është shumë më e vështirë të përdoret për të rishkruar të djeshmen.
Rruga e dytë është shumë më radikale: ndryshimi i Kushtetutës. Nëse shumica mendon se arkitektura e nenit 138 krijon një sistem financiarisht të paqëndrueshëm, mund të tentojë të ndryshojë vetë arkitekturën. Por aty matematika nuk është më ajo e buxhetit. Është ajo e votave. Ndryshimi kushtetues kërkon të paktën 94 vota. Me 83 mandate, shumica nuk e bën dot vetëm. Dhe, edhe nëse arrin votat, një ndryshim kushtetues do të rregullonte para së gjithash të ardhmen. Nuk është një gomë që fshin automatikisht detyrimet e krijuara nën rendin kushtetues të mëparshëm.
Ekziston edhe përjashtimi i jashtëzakonshëm i nenit 138 për masa të përgjithshme ekonomiko-financiare kur vendi ndodhet në një situatë të vështirë financiare ose emergjencë kombëtare. Por ky është mekanizëm për krizën e shtetit, jo një instrument normal për të kursyer në një zë të vetëm të buxhetit. Dhe kështu mbërrijmë te pyetja që, çuditërisht, është edhe më e rëndësishme se debati juridik: sa është sot fatura totale? Sa kushtojnë realisht diferencat nga 1 prilli 2023 deri më 31 korrik 2026? Sa magjistratë përfitojnë? Sa është efekti për KLGJ-në, sa për KLP-në dhe sa për pjesën tjetër të sistemit? Dhe, mbi të gjitha, sa do të kushtojë çdo vit shtesë nëse formula mbetet e pazgjidhur?
Pa këto shifra, debati po zhvillohet sikur shteti po diskuton një parim abstrakt. Në të vërtetë, po diskuton një detyrim që do të përfundojë në Buxhetin e Shtetit. Nëse Qeveria nuk gjen një zgjidhje ligjore për të ardhmen dhe Ministria e Financave thjesht përgjigjet se fondi nuk është parashikuar, detyrimi i krijuar nuk avullon. Mund të pasojnë kërkesa individuale, procese gjyqësore dhe detyrime të prapambetura. Dhe një ditë Ministria e Financave mund të gjendet përpara një shume shumë më të madhe nga ajo që do të kishte kushtuar një zgjidhje në kohë.
Shqipëria e ka parë më parë një version të këtij filmi. Në konfliktin e mëparshëm për diferencat e pagave në drejtësi, kundërshtimi buxhetor nuk e zhduku problemin. Çështja u kthye përsëri aty ku kishte nisur: te buxheti. Prandaj pyetja nuk është më vetëm sa duhet të paguhet një gjyqtar. Pyetja është: sa do t’u kushtojë taksapaguesve shqiptarë mosmarrja e një vendimi sot?
Qeveria ka të drejtë ta kontrollojë faturën. Duhet të verifikojë çdo përllogaritje, çdo përfitues dhe çdo lek. Askush nuk i ka dhënë gjyqësorit një çek të bardhë. Por disiplinë buxhetore nuk do të thotë veto buxhetore mbi Kushtetutën. Shumica mund të rregullojë formulën për të ardhmen me ligj, brenda kufijve kushtetues. Nëse kërkon një sistem krejt tjetër, mund të kërkojë votat për të ndryshuar Kushtetutën. Ajo që nuk mund të bëjë pa pasoja është të mos bëjë asgjë dhe të shpresojë se fatura do të harrohet.
Sepse Kushtetuta nuk mund të jetë e fortë vetëm kur zbatimi i saj kushton pak. Qeveria kontrollon arkën. Por nuk kontrollon kuptimin e Kushtetutës. Dhe mund ta shtyjë faturën për nesër. Vetëm se nesër, fatura mund të jetë shumë më e madhe. Dhe atëherë nuk do ta paguajë Qeveria. Do ta paguajnë taksapaguesit.
