Nga Ryan McMaken
Një keqkuptim i zakonshëm rreth Revolucionit Francez është se ai konsiderohet si një lloj revolucioni liberal klasik ose libertarian. Domethënë, disa ende pretendojnë se revolucioni, me gjithë të metat e tij, u zhvillua “në frymën” e asaj që historikisht njihet si liberalizëm. Ky interpretim i gabuar i revolucionit mbahet gjallë për dy arsye. Një arsye përdoret nga konservatorët postliberalë, të cilët përpiqen të përdorin gjakderdhjen e Revolucionit Francez si “provë” se liberalizmi çon në totalitarizëm. Një gabim i zakonshëm është vënia e shenjës së barazimit ndërmjet ideologjisë liberale me teoritë e disa teoricienëve të ndryshëm të “Iluminizmit”, dhe jo liberal, si Ruso.
Gabimi tjetër është ai i libertarianëve modernë që përpiqen ta rehabilitojnë Revolucionin Francez duke e paraqitur atë si një fenomen prolirisë. Në esenë e titulluar “Thinking about the French Revolution” (Duke menduar mbi Revolucionin Francez), David Boaz, një libertarian, megjithëse nga ai i llojit të regjimit libertarian ultra të butë, e rendit Revolucionin Francez ndër “triumfet e liberalizmit”.
Por Revolucioni Francez nuk ishte liberal, as në mënyrën se si u zhvillua, as në rezultatet që arriti. Madje, i ashtuquajturi “shpirt liberal” ose “shpirti i vitit 1789” ekzistoi vetëm në muajt e parë të revolucionit. Po, kritika liberale ndaj Ancien Régime (Regjimit të vjetër) ishte përgjithësisht e saktë dhe reformat që liberalët kërkonin në vitin 1788 dhe në fillim të vitit 1789 ishin kryesisht në përputhje me liberalizmin/libertarianizmin.
Por në fillim të viteve 1790, revolucioni u përfshi nga ndjenja të tilla si nacionalizmi, i cili çoi në kërkesa për më shumë centralizim politik, dhe nga politika e pakënaqësisë, e cila kishte në qendër hakmarrjen e shtresave të ulëta ndaj klasave sunduese të regjimit të vjetër. Deri në vitin 1791, krahu “i moderuar” liberal i revolucionit kaloi në pakicë dhe luante një rol të vogël në qeverisjen faktike të republikës franceze. Në të vërtetë, grupet kundërrevolucionare, si rebelët e Vendée-s dhe mbështetësit disidentë të federalizmit francez, po vepronin shumë më tepër në frymën e libertarianizmit sesa vetë revolucionarët.
Apologjetët liberalë të revolucionit mund t’i referohen gjithashtu Deklaratës së të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit si dëshmi të përqafimit të liberalizmit nga revolucioni. Megjithatë, në praktikë, Deklarata nuk bëri asgjë për të kufizuar realisht pushtetin e shtetit francez dhe sjellja e revolucionarëve e bëri të qartë se deklaratat liberale të përfshira në Deklaratë ishin, në praktikë, pak më shumë se parrulla boshe.
Është e lehtë të kuptohet pse disa mbështetës modernë të liberalizmit/libertarianizmit mund të jenë ende të paqartë rreth natyrës së revolucionit. Në vitet e para të revolucionit, libertarianët amerikanë si Tomas Xheferson dhe Tomas Pejn kryesisht mendonin se revolucioni ishte liberal. Në anën franceze, mbrojtësi i madh i Revolucionit Amerikan, Markezi de Lafajet, u bashkua me revolucionarët në fazat e hershme. Megjithatë, deri në vitin 1792, liberalët tashmë kishin humbur pushtetin në atë masë sa Lafajet u detyrua të shkonte në mërgim. Pamfletisti i madh liberal Tomas Pejn u arrestua si armik i revolucionit dhe mezi i shpëtoi ekzekutimit në vitin 1794.
Pra, kaq përsa i përket “revolucionit liberal”. Në fund, Revolucioni Francez nuk solli liri, vetëvendosje apo ndonjë prej zhvillimeve që konsiderohen karakteristika të triumfit të liberalizmit. Në të vërtetë, vetë libertarianët francezë të shekullit XIX, si i madhi Gustav dë Molinar, do të arrinin ta shihnin saktë revolucionin për atë që ishte: pak më shumë se një transferim pushteti nga një klasë sunduese te një tjetër, ndërkohë që shteti francez u centralizua dhe u fuqizua.
Liberalizmi i ndërprerë dhe dështimi i reformës
Ralf Rajko, historiani i madh libertarian i mendimit politik europian, thotë për Revolucionin Francez: “Kur diskutojmë historinë e liberalizmit, ka një sërë faktorësh që e shtrembërojnë. Njëri ndër ta është që Revolucioni Francez të konsiderohet, qoftë edhe në thelb, një revolucion liberal. Po, në fund pati disa reforma liberale. Toleranca fetare, për shembull, dhe barazia e klasave përpara ligjit. Por këto ishin reforma që tashmë kishin hyrë në rrugën e tyre. Këto ishin reforma drejt të cilave monarkia franceze po afrohej, nuk ishte diçka që do të ndodhte brenda dy vitesh. Nga ana tjetër, çfarë bëri Revolucioni Francez? Ai solli njëzet e pesë vjet luftë, e cila përfundoi vetëm me Vaterlon, kështu që në shumë aspekte e shtyu reformën prapa. Duhet të pyesësh veten nëse përshpejtimi i ritmit të reformës, i reformave të nevojshme dhe liberale, ia vlente atë që duhej të përballonin.”
Periudha e reformës ishte në thelb periudha liberale e Revolucionit, e cila ishte forcuar gjatë viteve 1780, por tashmë po largohej nga pushteti deri në vitin 1790. Ideologjia liberale kishte fituar terren në Francë për vite përpara vitit 1789 dhe kjo pasqyrohet në reformat e propozuara në vitin 1787 në Asamblenë e të Shquarve. Këto përfshinin heqjen e tarifave të brendshme dhe krijimin e asambleve të zgjedhura të provincave. Në disa raste, të Shquarit madje kërkonin lehtësimin drastik të sistemit ekzistues korporatist, sipas të cilit grupet me lidhje politike përjashtoheshin nga taksat, duke ua lënë barrën e taksave njerëzve më të zakonshëm.
Thirrje të ngjashme për reforma u shfaqën në listat e ankesave të përpiluara nga tri Shtresat në Francë në fillim të vitit 1789. Reformatorët kërkonin t’u jepnin fund privilegjeve të veçanta politike dhe financiare të të pasurve dhe klerit. Veçanërisht, shumë anëtarë të fisnikërisë dhe klerit ishin të hapur ndaj reformimit të sistemit tatimor, në mënyrë që barra tatimore të shpërndahej në mënyrë më të barabartë midis klasave zyrtare. Po ashtu, shumë nga fisnikëria dhe kleri mbështesnin zgjerimin e përfaqësimit politik për Shtresën e Tretë, e cila përfaqësonte klasat e mesme borgjeze.
Në këtë pikë, revolucioni ishte ende një çështje liberale dhe “përfaqësimi” politik ende konsiderohej diçka që u takonte anëtarëve më produktivë të shoqërisë, konkretisht, pronarëve të pasurive brenda fisnikërisë dhe borgjezisë. Nuk kishte ende votim universal.
Gjithashtu, gjatë kësaj periudhe reformatorët ekonomikë, si A.R.J. Turgo, po kërkonin më shumë liberalizëm ekonomik përmes kufizimeve më të mëdha mbi shpenzimet qeveritare. Për më tepër, reformatorët liberalë përgjithësisht supozonin se monarkia do të vazhdonte dhe se reforma do të vinte përmes krijimit të një monarkie kushtetuese dhe një pushteti ekzekutiv të kufizuar. Në shumë raste, pushteti politik do të decentralizohej, me kompetenca të ndara midis shtetit qendror dhe asambleve rajonale të zgjedhura.
Si ilustrim i mënyrës se si u zhvillua reforma në sferën politike, mund të vërejmë se liberali kryesor i vitit 1789 mund të ketë qenë Konti dë Mirabo, i cili ishte në favor të një monarkie kushtetuese të stilit britanik. Në të vërtetë, simpatia e Mirabos për monarkinë franceze ishte aq e madhe sa ai zhvilloi bisedime sekrete me mbretin Luigji XVI gjatë viteve të para të revolucionit. Për këtë arsye, Mirabo më vonë u denoncua nga radikalët dhe u shpall tradhtar.
Në fakt, rasti i Mirabos tregon se si monarkia franceze e ktheu revolucionin kundër liberalëve. Reformatorët liberalë kishin qenë kryesisht në favor të reformimit të monarkisë dhe jo të shfuqizimit të saj. Dhe dukej se kishte vullnet të mjaftueshëm politik për reforma aq sa, nëse monarkia do të bashkëpunonte, forcat e reformës brenda Shtresës së Tretë, klerit dhe fisnikërisë mund ta kishin parandaluar shfaqjen e republikës radikale.
Por mbreti refuzoi të pranonte kufizime të rëndësishme mbi pushtetin e tij dhe kundërshtoi çdo gjë përtej një reforme të butë kushtetuese. Kjo u dha revolucionarëve radikalë justifikimin që u nevojitej për të pretenduar se monarkia duhej përmbysur në mënyrë që të arrihej ndonjë reformë e vërtetë e shtetit francez të falimentuar dhe të korruptuar.
Kështu, falë kokëfortësisë së monarkut, liberalët ishin dominues në revolucion vetëm gjatë muajve të parë dhe me shumë gjasë e humbën pushtetin deri në fund të vitit 1789. Deri në fund të vitit 1791, “revolucioni” liberal i stilit të Mirabos ishte fshirë. Fraksioni i ashtuquajtur i moderuar, Zhirondinët, u konfirmua si pakicë brenda Konventës Kombëtare me zgjedhjet e gushtit 1791, ndërsa radikalët Montagnardë kontrollonin një shumicë relative të vendeve.
Zhirondinët u bënë gjithnjë e më pak të rëndësishëm me kalimin e kohës. Masakrat e shtatorit të vitit 1792 ilustruan radikalizimin e lëvizjes reformuese franceze në një luftë civile dhe revolucion. Elementët më radikalë u nxitën edhe më tej nga shpallja e luftës së Republikës kundër Austrisë në prill 1792. Siç ndodh gjithmonë, lufta e radikalizoi popullsinë dhe siguroi një justifikim për ligjin ushtarak dhe zbatimin e një shteti policor. Kështu, me ardhjen e luftës, revolucioni dhe lufta civile në vend u bënë paranojakë rreth ndërhyrjes së huaj dhe “armiqve të revolucionit”.
Ndërkohë, revolucioni po zhvillohej në dy fronte të tjera dhe gjithashtu në mënyra që praktikisht nuk kishin fare lidhje me liberalizmin. Këto ishin kryengritja urbane e turmave të Parisit, e cila e shtyu agjendën e saj radikale përmes Komunës së fuqishme të Parisit, dhe më pas revolucioni fshatar, në të cilin fshatarët e panë revolucionin si një mundësi për të larë hesapet e vjetra me një klasë sunduese që fshatarët, ndonjëherë me të drejtë, e shihnin si shtypëse.
Në librin e tyre të vitit 1965, “The French Revolution” (revolucioni francez), historianët Fransua Fure dhe Denis Rishe e përmbledhin kompleksitetin e revolucionit dhe mungesën e një qëllimi liberal unifikues pas tij në këtë mënyrë: “Revolucioni paqësor i udhëhequr nga juristët, fisnikët liberalë dhe priftërinjtë në Asamblenë e Shtresave kishte dështuar; revolucioni i Iluminizmit, për të cilin ishte ëndërruar në shekull, po bllokohej nga mbreti. Një rrugë tjetër duhej të shfaqej. Për historianin është joshëse t’i interpretojë trazirat e verës së vitit 1789 si një varg ngjarjesh të pavarura të frymëzuara nga një objektiv i përbashkët politik: kryengritja e Parisit dhe revolucioni komunal që ndoqi shembullin e deputetëve, dhe revolta fshatare që i dha goditjen përfundimtare regjimit të vjetër. Megjithatë, t’i shohësh këto ngjarje si një komplot të së keqes, siç i shihte aristokracia, ose si një domosdoshmëri të pashmangshme, siç e shihnin Patriotët, do të ishte një thjeshtim i tepërt. Nuk kishte një ´Revolucion´ të vetëm në verën e vitit 1789 dhe as nuk kishte thjesht një varg revolucionesh të ndërlidhura. Në fakt, ndodhi një ndërthurje e tre revolucioneve të veçanta dhe pothuajse të njëkohshme, të cilat përmbysën plotësisht kalendarin e reformatorëve të ndriçuar: revolucioni i deputetëve në Asamblenë e Shtresave, revolucioni urban dhe revolucioni fshatar. Vetëm i pari ishte rezultat i një mendimi politik të përgjegjshëm të zbatuar për ndërtimin e një shoqërie të re. Revolucionet e tjera ishin një përzierje nostalgjie për të kaluarën dhe vizionesh apokaliptike për të ardhmen. Ato i detyroheshin po aq ëndrrave të vjetra mijëvjeçare të të varfërve sa edhe ideve të filozofëve të Iluminizmit. Mbi të gjitha, ato zbuluan një aspekt të ri të krizës që po minonte regjimin e vjetër: padurimin e popullsisë dhe dhunën që ajo ishte e gatshme të përdorte.”
Fure dhe Rishe na tregojnë se kur reformatorët u mblodhën në Paris për Asamblenë e Përgjithshme në vitin 1789, ata “kishin ardhur nga provincat e tyre për të reformuar shtetin dhe për t’i dhënë atij një kushtetutë”. Ata kishin shpresuar ta bënin këtë “me bashkëpunimin e mbretit”. Këta reformatorë shumë shpejt e gjetën veten në pakicë dhe në mëshirën e fraksioneve shumë më radikale. Për Fure dhe Rishe, ideja se këto fraksione radikale ishin rezultat i një evolucioni të natyrshëm të liberalizmit, megjithatë, ishte e pabazë.
Ata vërejnë se shumë nga metodat dhe idealet e turmës së Parisit mund të gjendeshin në sjelljen politike franceze, e cila tashmë ishte vendosur mirë në disa pjesë të shoqërisë fshatare gjatë shekullit XVIII. Ndër revolucionarët e punëtorëve të Parisit dhe fshatarëve ruralë, kthesa drejt dhunës dhe unitetit të detyruar nuk ishte e re, por thjesht ishte “ringjallur nga revolucioni”.
Maksimilian Robespjeri, udhëheqësi i radikalëve, ishte një politikan i talentuar dhe i aftë në shfrytëzimin e fuqisë së turmave revolucionare, pavarësisht shpërfilljes së ideologjisë liberale. Kështu, Montagnardët, të cilët vështirë se ishin pasardhësit ideologjikë të reformatorëve të vitit 1789, u bënë përfundimisht forca e vërtetë politike pas revolucionit dhe terrorit. Shumica e elementëve liberalë të mbetur brenda revolucionit u shkatërruan përfundimisht nga Montagnardët, të cilët në vitin 1793 çuan shumë prej zhirondinëve në gijotinë. Në atë kohë, zhirondinët tashmë ishin tkurrur në një pakicë të vogël, ndoshta jo më shumë se rreth dy duzina deputetësh të çorganizuar brenda asamblesë kushtetuese.
Duke pasur parasysh të gjitha këto, nuk është për t’u habitur që revolucioni nuk arriti të jepte rezultate që mund t’i quanim liberale. Siç sugjeron Raiko, fakti që gjatë fillimit të shekullit XIX Franca bëri disa hapa në drejtim të liberalizmit vështirë se është dëshmi se kjo ndodhi si rrjedhojë e revolucionit. Siç kemi parë, reformat liberale në Francë tashmë kishin hyrë në rrugën e tyre dhe ato mund të thuhet se ato ishin prapësuar nga revolucioni, i cili gjatë viteve 1790 e kishte kthyer Francën në një shtet të sigurisë kombëtare dhe që rezultoi në shtetin policor të Napoleonit.
Edhe lëvizja drejt tolerancës fetare përfundoi në teprime antiliberale. Në të vërtetë, legjislacioni revolucionar mbi Kishën as që mund të quhej liberal në aspektet themelore. Ai shkoi shumë përtej çështjes së tolerancës fetare. Ai sulmoi lirinë e fjalës duke ndaluar betimet monastike. Ai i detyroi klerikët të bënin një betim bindjeje ndaj shtetit. Ai ndaloi lirinë e organizimit duke ndaluar krijimin vullnetar të shtëpive dhe shoqatave fetare. Shteti shpronësoi pronat private të Kishës dhe i shiti ato për të financuar më shumë shpenzime qeveritare.
Raiko me gjasë ka të drejtë kur sugjeron se luftërat revolucionare franceze dhe luftërat napoleonike që rezultuan prej tyre çuan në prapësimin e reformave liberale me dekada.
Siç ndodh pothuajse gjithmonë kudo, luftërat e forcojnë shtetin, rrezikojnë pronën private dhe pakësojnë liritë civile. Sigurisht kjo ishte e vërtetë edhe gjatë njëzet viteve pas ngritjes së radikalëve në Francë. Në atë masë që Franca filloi të ngjante më shumë me një shoqëri vërtet liberale dekada pas sundimit të Napoleonit, mund të vërejmë se korrelacioni vështirë se provon shkakësinë. Revolucioni kishte më shumë gjasa të ishte një devijim nga zhvillimi i liberalizmit në Francë dhe jo shkaku i tij.
Fakti që revolucionarët justifikuan terrorin e tyre dhe politikat e shtetit policor nën flamurin e liberalizmit vështirë se e bën revolucionin me të vërtetë liberal. Realiteti fatkeq i “lirisë” fetare nën republikë, e karakterizuar kryesisht nga fanatizmi i dhunshëm antiklerikal, ndihmon për ta ilustruar këtë.
Raiko vëren: “Ne e shohim më tej mungesën e liberalizmit te revolucionarët në faktin se ´Deklarata e të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit´ e revolucionarëve francezë nuk është aspak aq e pakushtëzuar sa “Bill of Rights” amerikan (Akti i të drejtave). Deklarata franceze thotë, për shembull, se do të ketë liri mendimi, madje edhe për fenë, ´brenda kufijve të ligjit´. Ata nuk arritën kurrë në pikën amerikane [siç tregohet nga “Bill of Rights” amerikan], që Kongresi nuk duhet të miratojë asnjë ligj që lidhet me vendosjen e një feje apo që ndalon ushtrimin e lirë të saj.”
Brenda Deklaratës vërejmë fjalët e dykuptimta: “Këta kufij [mbi të drejtat individuale] mund të përcaktohen vetëm me ligj.” Në praktikë, kjo do të thotë se shteti francez mund të ruante për vete të drejtën për të kufizuar lirinë e mendimit dhe fesë për sa kohë që “ligji” mundësonte kufizime të tilla. Në praktikë, për shkak se revolucionarët përgjithësisht besonin se asnjë pushtet nuk duhej të ishte jashtë kufijve të legjislaturës së mbledhur, asnjë e drejtë nuk ishte realisht e mbrojtur nga shteti dhe “ligji”. Nuk është për t’u habitur që shumica e të drejtave natyrore u shpërfillën plotësisht sa herë që regjimi në pushtet mendonte se ato përbënin pengesë për shtetin.
Sulmi i revolucionarëve ndaj decentralizimit dhe vetëvendosjes
Mospërfillja e revolucionarëve ndaj “të drejtave të njeriut” është plotësisht e dukshme në mënyrën se si ata trajtuan ata që i konsideronin “kundërrevolucionarë”. Për shembull, me shpërthimin e “revoltës federaliste” në vitin 1793, ata që kundërshtonin centralizimin në rritje të pushtetit politik francez u konsideruan tradhtarë të republikës dhe republika e vuri Terrorin në zbatim kundër këtyre “kundërrevolucionarëve”.
Është ironike, megjithatë, se në argumentimin e tyre kundër abuzimeve të shtetit francez, ishin kundërrevolucionarët ata që iu referuan Deklaratës së të Drejtave të Njeriut.
Historiani Bill Edmonds shkruan se rezistenca federaliste “bazohej … në teorinë e Deklaratës së të Drejtave të Njeriut dhe të Qytetarit, dhe në veçanti në të drejtën për t’i rezistuar shtypjes, të shpallur nga neni dy”. Revolucionarët, jo çuditërisht, e shpërfillën Deklaratën dhe vendosën dënime të ashpra ndaj “rebelëve”, duke dërguar shumë prej tyre në gijotinë.
Konflikti midis republikës dhe separatistëve në Vende ilustron më tej se sa shumë liberalizëm gjendej te kundërrevolucionarët në krahasim me mbështetësit e revolucionit francez gjoja liberal. Rebelët e Vendes kërkonin të praktikonin fenë e tyre lirisht dhe të mos detyroheshin të shërbenin në ushtri. Republika, në të kundërt, kërkonte të diktonte kushtet në çdo cep të Francës. Në vitin 1793, fshatarët në rajonin e Vendes u kishin rezistuar urdhrave të shtetit pasi ishin detyruar të kryenin shërbimin ushtarak dhe pasi kleri lokal ishte larguar me forcë nga pozicionet e tij nga legjislacioni francez antiklerikal.
Duke ilustruar më tej mungesën e liberalizmit të vërtetë te revolucionarët francezë, ata kishin vendosur forma të reja agresive të rekrutimit masiv të popullsisë. Si përgjigje, njerëzit e Vendes dëbuan trupat republikane dhe kërkuan vetëqeverisje në çështjet e shërbimit ushtarak dhe praktikave fetare. Përgjigjja e revolucionarëve ndaj kërkesës së njerëzve të Vendes për vetëqeverisje ishte brutale dhe përbën një nga kapitujt më të përgjakshëm të Mbretërimit të Terrorit.
Pra, edhe një herë, zbulojmë se ishin kundërrevolucionarët ata që mishëronin më mirë vlerat liberale të pushtetit të kufizuar të shtetit dhe vetëqeverisjes. Revolucionarët, nga ana tjetër, përqafuan centralizimin, rekrutimin e detyruar, shtetin policor dhe sundimin nga një elitë e largët.
Është gjithashtu e rëndësishme se impulsi revolucionar për të shtypur të gjitha përpjekjet drejt vetëvendosjes lokale lindi nga shtysa nacionaliste e revolucionit drejt centralizimit më të madh të pushtetit shtetëror. Ndryshe nga revolucionarët amerikanë, të cilët vërtet kishin përqafuar decentralizimin, vetëvendosjen dhe një shtet qendror të dobët, shteti francez u përqendrua në shpalljen e Francës si të pandashme.
Edmonds vëren se “sulmi ndaj unitetit të Republikës ishte shpallur krim kapital më 25 shtator 1792”. Kjo e ilustron më tej mungesën e liberalizmit të vërtetë në qendër të revolucionit.
Në shekullin XIX, libertariani i madh Gustav dë Molinar vuri në dukje se këmbëngulja e revolucionarëve për unitet dhe centralizim të shtetit francez konfirmonte se revolucioni kishte qenë një përpjekje oligarkike për të ruajtur privilegjin ekonomik të klasës sunduese dhe, për rrjedhojë, nuk ishte një revolucion liberal në asnjë kuptim domethënës.
Barra tatimore
Së fundi, duhet të vihet në dukje edhe se Revolucioni Francez nuk e uli as barrën tatimore për popullin e Francës. Apologjetët e revolucionarëve shpesh pretendojnë se revolucioni solli lehtësim nga taksat jashtëzakonisht të padrejta të regjimit të vjetër. Megjithatë, kjo nuk ishte ajo që ndodhi dhe në këtë mënyrë shohim më tej mashtrimin e idesë së “revolucionit liberal”.
Në kërkimin e tij mbi fituesit dhe humbësit e revolucionit, historiani D.M.G. Sathërlend shkruan: “Eliminimi i privilegjit tatimor [për fisnikërinë dhe klerin] nuk çoi në uljen e taksave, gjë që të gjithë e kishin shpresuar në vitin 1789. As shfuqizimi i feudalizmit nuk ia transferoi të ardhurat njerëzve që punonin tokën. Fituesi i qartë ishte zakonisht shteti, sepse taksat më të larta e tejkaluan çdo përfitim që mund t’u kishte ardhur pronarëve të tokave.” Sathërlend zbulon se gjatë revolucionit shteti francez hoqi dy forma të mbledhjes së të ardhurave që sot mund t’i quanim taksim. Këto ishin e dhjeta dhe “detyrimet zakonore” seigneuriale. Detyrimet zakonore shkonin te zotërinjtë lokalë. E dhjeta i shkonte Kishës.
Heqja e detyrimeve dhe të dhjetës ende i la taksat dhe qiratë e monopolizuara nga shteti plotësisht në fuqi. Për më tepër, taksat u rritën shpejt për të zëvendësuar të dhjetën dhe detyrimet, duke e lënë barrën e përgjithshme tatimore edhe më të lartë se më parë, në shumë raste. Sathërlend vazhdon dhe vëren se në periudhën e parë kur qiratë e detyrueshme u përshtatën pas heqjes së të dhjetës, tatimpaguesit “panë qiratë të rriteshin më shumë se vlera e të dhjetës”.
Me fjalë të tjera, reduktimi i taksave të vjetra të decentralizuara u zëvendësua plotësisht, dhe madje më shumë se kaq, nga taksa të reja që pasuruan shtetin qendror. Tani, pagesat ndaj autoriteteve të decentralizuara si Kisha, e cila i përdorte fondet e të dhjetës për ndihmën vendore ndaj të varfërve, pagën e priftit të famullisë dhe mirëmbajtjen e kishës së famullisë, u “devijuan drejt shtetit”, në vend që të shkonin te institucionet vendore.
Tani, në vend që të shkonin për ndërtimin e infrastrukturës vendore dhe ndihmën për të varfrit, të ardhurat nga taksat shkonin në Paris për të financuar luftërat. Megjithëse detyrimet e vjetra thuajse feudale ishin shfuqizuar, Sathërlend thotë se “shteti vazhdoi të ishte një ndërhyrës i pamëshirshëm dhe i pandalshëm në marrëdhënien qiramarrës-pronar”.
Shqetësimi kryesor i republikës ishte të sigurohej që shteti qendror të merrte pjesën e tij dhe kishte entuziayëm në ndërhyrjen në çështjet vendore për të garantuar që kjo të ndodhte. Për më tepër, në këtë frymë, Sathërlend vëren se “rritjet e taksave gjatë Revolucionit ishin shpesh tronditëse… rritja e taksimit të drejtpërdrejtë midis viteve 1788 dhe 1791 varionte nga 85 për qind deri në 160 për qind…”
Në vend që ta reduktonte në mënyrë domethënëse barrën e përgjithshme tatimore, revolucioni kryesisht pasuroi vetëm shtetin duke riorganizuar detyrimet dhe të dhjetën. Tani klasa sunduese e Parisit, klasa e re e revolucionarëve, merrte një pjesë më të madhe të pasurisë kombëtare sesa do të ishte menduar ndonjëherë e mundur përpara revolucionit.
Frytet e liberalizmit?
Pra, si ishte saktësisht Revolucioni Francez, për të përdorur fjalët e Boazit, ndër “triumfet e liberalizmit”? Këto “triumfe” përfshinin taksa më të larta, kontroll shtetëror mbi institucionet fetare, më shumë rekrutim të detyruar ushtarak, mbretërimin e terrorit, më shumë luftëra dhe rritjen e shtetit policor. Nëse kjo përfaqëson një fitore të madhe për liberalizmin, atëherë është e vështirë të imagjinohet se çfarë do të përbënte dështimin.
