Qeveria po avancon një zgjerim të paprecedentë të sektorit publik, duke u zhvendosur nga roli rregullator në një operator aktiv tregu në fusha si nafta, financat dhe mbrojtja. Të paktën 13 kompani shtetërore kanë nisur aktivitetin vitet e fundit dhe pritet të aktivizohen. Trendi po rrit ndjeshëm numrin e punonjësve në administratë, ndërkohë që popullsia e vendit po tkurret me ritme alarmante. Ekspertët paralajmërojnë për “vrimat e zeza” financiare, duke marrë si shembull dështimin e “Air Albania”. Pesha e shtetit në PBB arriti në 11.6% në vitin 2024 nga 8.2% në vitin 2002.
Zgjerimi i shpejtë i sektorit publik në Shqipëri përmes krijimit të korporatave të reja shtetërore në fusha strategjike si nafta dhe financa, shëndeti dhe mbrojtja, po rrit pikëpyetjet për efektet që do të ketë në cilësinë e mallrave dhe shërbimeve, çmimeve dhe mbi të gjitha, devijimin e konkurrencës që buron nga ekonomia e tregut të lirë dhe abuzimin me fondet publike.
Nga “Air Albania”, “Illyrian Guard”, “Banka Shqiptare e Zhvillimit”, një seri kompanish në sektorin e ushtrisë, institucione si “Korporata e Investimeve”, dhe së fundmi krijimi i operatorit publik për tregtimin me shumicë të karburanteve dhe të tjera në proces, po e zhvendosin shtetin nga roli i tij rregullator në një operator tregu.
Prirja në hapjen e ndërmarrjeve të reja shtetërore po rrit numrin e punonjësve në sektorin publik, në një moment kur popullsia e vendit është në tkurrje të shpejtë nga emigrimi i lartë i të rinjve, të cilëve duket se modeli i qeverisjes nuk po u krijon hapësira pune apo jetese.
Sipas të dhënave zyrtare, popullsia e vendit u tkurr me rreth 17% ndërmjet viteve 2014-2025, por në anën tjetër, numri i punonjësve në administratën publike vitin e kaluar arriti në rreth 186 mijë, niveli më i lartë që nga viti 2002.
Me ritme të ngjashme u rrit edhe pesha e sektorit publik në ekonominë e vendit. Të dhënat zyrtare referojnë se në vitin 2024, shteti zotëronte 11.6% të PBB-së së vendit. Ky tregues ishte 10.3% në vitin 2014 dhe 8.2% në vitin 2002.
E krahasuar me vendet e BE-së, Shqipëria ka sektorin publik më të vogël, por ekonomistët janë të ndarë në analizën e tyre për këto zhvillime duke ofruar mbështetje, por me doza të larta të mosbesimit nisur nga shembujt e deritanishëm të keqmenaxhimit.
Pedagogu i ekonomisë, Oltion Rrumbullaku, vlerëson se Shqipëria ka ndjekur një rrugëtim të gjatë dhe të thellë drejt privatizimit total në vitet e para të tranzicionit në 1990, duke lëshuar edhe shumë shërbime, të cilat në vendet e zhvilluara administrohen nga ndërmarrje shtetërore, dhe këtu u janë lënë tërësisht operatorëve privatë.
Sipas tij, roli i shtetit në ekonomi ka mbetur i kufizuar kryesisht te sektori i energjisë elektrike.
Për të tjerë, ndërhyrja e shtetit në tregun e lirë është e pranueshme si lëvizje, me kushtin që ky proces të shërbejë për uljen e kostove dhe rritjen e cilësisë së shërbimeve drejt qytetarëve.
Eksperti i ekonomisë, Panajot Soko, thotë se ndonëse ndërhyrja shtetërore është parimisht me vend kur tregu dështon të vetërregullohet në segmente të caktuara për një kohë të gjatë, rreziku i keqpërdorimit të aseteve publike mbetet shumë i lartë.
Sipas z. Soko, ekziston frika reale se këto instrumente ekonomike mund të përdoren për të krijuar një pushtet të ri ekonomik brenda tregut, i cili më pas të shfrytëzohet për të diktuar forcën mbi votuesit në favor të përfitimit elektoral të partisë në pushtet, siç ka ndodhur deri më tani.
Artan Gjergji, ekspert i tregjeve financiare, thotë se roli i shtetit në ekonomi duhet të jetë sa më i vogël, sa më lehtësues në drejtim të të bërit biznes duke ulur nivelin dhe kostot e burokracisë apo duke ulur nivelin e taksave (roli i mbështetësit të sipërmarrjes së lirë), apo duke nxitur dhe duke mbrojtur konkurrencën e lirë mes aktorëve në treg (roli i arbitrit të paanshëm).
Sipas tij, vetëm një konkurrencë e lirë dhe e ndershme mes aktorëve të tregut rrit eficiencën e alokimit të burimeve në ekonominë e një vendi duke reduktuar në maksimum kostot për qytetarët dhe duke ndikuar pozitivisht në rritjen e mirëqenies së tyre.
Nafta dhe energjia, rritet pronësia e shtetit
Sektori publik është duke u zgjeruar ndjeshëm në energji nëpërmjet kompanive si “Albgaz”, teksa KESH-i po zgjeron entet e reja që prodhojnë energji diellore. Së fundi, qeveria ka ndërmarrë hapa konkretë drejt krijimit të bizneseve të reja publike, siç është enti i rezervave strategjike të naftës, i planifikuar për t’u operacionalizuar plotësisht brenda vitit 2026.
Kjo lëvizje, sipas qeverisë, vjen si përgjigje ndaj paqëndrueshmërisë së tregjeve globale dhe nevojës për të përmbushur detyrimet e Bashkimit Europian për mbajtjen e rezervave të sigurisë për 90 ditë.
Ndryshe nga modeli aktual, ku privatët mbartin barrën e rezervave, krijimi i një operatori shtetëror synon të centralizojë importin dhe shpërndarjen e naftës në kohë krizash, duke i dhënë shtetit rolin e rregullatorit dhe lojtarit aktiv në tregun e shumicës.
Eksperti Soko, me ekspertizë në sektorin e hidrokarbureve, thekson se, veçanërisht në tregtimin e naftës, nevojitet forca e shtetit për të thyer këto struktura që mbajnë çmime të larta, duke këmbëngulur se shteti duhet të bëhet pjesë e lojës kudo ku ka hapësirë për të përmirësuar shërbimin dhe për të mbrojtur xhepat e konsumatorëve.
Megjithatë, eksperti ngre hije të forta dyshimi kur bëhet fjalë për fazën e ekzekutimit të këtyre nismave nga qeveria. Ai sqaron se, ndonëse ndërhyrja shtetërore është parimisht me vend kur tregu dështon të vetërregullohet në segmente të caktuara për një kohë të gjatë, rreziku i keqpërdorimit të aseteve publike mbetet ekstremisht i lartë.
Sipas z. Soko, ekziston frika reale se këto instrumente ekonomike mund të përdoren për të krijuar një pushtet të ri ekonomik brenda tregut, i cili më pas përdoret për përfitim elektoral të partisë në pushtet.
Ai argumenton se pothuajse çdo nismë e ndërmarrë deri më sot ka pasur në thelbin e saj interesin politik dhe elektoral të qeverisë, duke lënë të kuptohet se pa një kontroll të rreptë, edhe kjo ndërhyrje në treg mund të devijojë nga misioni i saj publik për t’u kthyer në një mjet për mbajtjen e pushtetit.
Në planin financiar, kostot e krijimit dhe funksionalizimit të këtyre kompanive janë të konsiderueshme. Vetëm për ndërtimin e kapaciteteve depozituese dhe blerjen e rezervës fillestare të naftës, studimet e fundit vlerësojnë një investim që mund të arrijë në miliona dollarë.
Përveç kostove kapitale, ekzistojnë kostot operative vjetore dhe rreziku i eficiencës së ulët menaxhuese, që shpesh karakterizon ndërmarrjet shtetërore në Shqipëri.
Nga ana tjetër, ekonomistët supozojnë se përfitimet lidhen kryesisht me sovranitetin energjetik dhe mbrojtjen e konsumatorit nga luhatjet ekstreme të çmimeve.
Duke zotëruar kompani që menaxhojnë infrastrukturën kritike (si projektet e “Albgaz” për depozitat e Dumresë apo interkonjeksionet me TAP), shteti fiton aftësinë për të ndërhyrë në treg në raste emergjencash, duke garantuar furnizim të pandërprerë për industrinë dhe familjet.
Por ndërkohë shteti nuk ka dhënë shembuj inkurajues te nafta. Rafineria më e madhe në pronësi të shtetit, ARMO, pas privatizimit u shit për skrap para pak vitesh në vend që të rinovohej teknologjia dhe të përpunohej nafta e vendit, për të rritur përfitimet te konsumatorët.
Shqipëria ka zgjedhur të taksojë naftën më shumë se fqinjët duke e renditur vendin tonë në listën e vendeve me çmimet më të larta në këtë produkt.
Banka e Zhvillimit, kostot dhe përfitimet
Krijimi i Bankës Shqiptare të Zhvillimit (BSHZH) po shënon një kthesë strategjike për mënyrën se si shteti ndërhyn në ekonomi, duke kaluar nga subvencionet direkte drejt një modeli të mirëfilltë financiar.
Banka me kapital tërësisht shtetëror nuk do të veprojë si një bankë e nivelit të dytë ku qytetarët hapin llogari kursimi, por si një katalizator kapitali që synon të mbështesë sektorët me rëndësi kombëtare, si infrastruktura kritike, energjia e rinovueshme dhe bujqësia e shkallës së gjerë, të cilat shpesh konsiderohen si tepër të rrezikshme ose me kthim të ngadaltë për bankat tregtare tradicionale.
Qeveria argumentoi se krijimi i Bankës do të shërbejë si një levë financiare që mundëson thithjen e fondeve nga institucionet ndërkombëtare si Banka Botërore apo Banka Europiane për Investime. Duke pasur një strukturë korporative me kapital shtetëror, ajo mund të ofrojë garanci sovrane dhe kredi me interesa shumë më të ulëta se tregu për projektet që kanë ndikim social dhe ekonomik.
Megjithatë, ky zgjerim mbart kosto dhe rreziqe domethënëse që lidhen me kapitalizimin fillestar nga buxheti i shtetit, që praktikisht janë paratë e taksapaguesve të vëna në rrezik.
Ekspertët pohojnë se nëse projektet që banka financon rezultojnë të pasuksesshme, ose nëse procesi i dhënies së kredive ndikohet nga interesat politike, barra financiare bie sërish mbi shtetin dhe taksapaguesit, duke rritur borxhin publik në mënyrë të tërthortë.
Për më tepër, administrimi i një institucioni të tillë kërkon një staf ekspertësh të nivelit të lartë, pagat e të cilëve përbëjnë një kosto administrative të lartë, e cila duhet të justifikohet me rezultate konkrete në treg.
Një tjetër aspekt që kërkon vëmendje është rreziku i deformimit të konkurrencës në tregun e lirë. Sfidë mbetet balancimi i misionit social për zhvillim me nevojën për të qenë një institucion financiarisht i shëndoshë që nuk kthehet në një barrë të përhershme për arkën e shtetit.
Kapitali i Bankës Shqiptare të Zhvillimit (BSHZH) është përcaktuar në nivelin e 10 miliardë lekëve (përafërsisht 100 milionë euro). Ky kapital nuk derdhet i gjithi menjëherë, por është planifikuar të financohet nga qeveria shqiptare përmes një procesi gradual.
Për vitin 2026, Ministria e Financave ka parashikuar injektimin e këstit të parë prej 1 miliard lekësh (rreth 10 milionë euro) si pjesë e kapitalit fillestar. Ky proces financimi pritet të shtrihet në një periudhë 4-vjeçare derisa të plotësohet shuma totale e nënshkruar.
Fondet e IPARD
Një tjetër institucion i diskutueshëm është AZHBR, institucioni shtetëror që menaxhoi fondet e IPARD që jepen nga Bashkimi Europian.
Në gusht 2023, Zyra Europiane Kundër Mashtrimit (OLAF) konstatoi shkelje të rënda dhe keqpërdorime të fondeve të programit IPARD II, pas hetimeve të nisura mbi denoncime të qytetarëve për korrupsion, favorizime dhe ndërhyrje politike.
Në 2024 OLAF njoftoi zyrtarisht se nga hetimet kishte identifikuar si të papërshtatshme 33 mln euro fonde të thirrjes së parë dhe të dytë të programit. Programi IPARD II i cili u përfshi në një proces hetimi kishte në total një fond prej 94,6 mln euro në total, nga të cilat 71 mln euro ishin financime të BE-së.
Pas këtij konstatimi u bllokuan fondet e IPARD III, që mbeten ende të ngrira. IPARD III përfshinte 9 masa të reja financimi nga 3 masa që përfshinte programi i mëparshëm.
Në nëntor të vitit të kaluar Ministri i Financave, Petrit Malaj, deklaroi në Komisionin e Bujqësisë se programi IPARD III, i pezulluar që prej vitit 2023, do të rihapet në vitin 2026.
Sipas tij, qeveria po përmbush masat e kërkuara nga Komisioni Europian pas parregullsive të konstatuara në fazën e dytë të programit, dhe pritet që fondet të zhbllokohen pas vlerësimit të plotë nga DG Agri.
Korporata Shqiptare e Investimeve
Katër vite më parë, nën kritikat e forta të Fondit Monetar Ndërkombëtar, qeveria shqiptare themeloi Korporatën Shqiptare të Investimeve (KSHI) me synimin e një administratori të qeverisë për pronat pasive, për t’i sjellë ato me një vlerë të lartë në treg.
Qëllimi parësor i kësaj nisme ishte “zgjimi” i aseteve publike të fjetura, siç janë ish-repartet ushtarake, magazinat e rrënuara apo tokat bujqësore pa përdorim, dhe shndërrimi i tyre në projekte të strukturuara që tërheqin kapital të huaj. Përmes këtij modeli, korporata merr përsipër të gjithë barrën burokratike, që nga studimet e fizibilitetit e deri te marrja e lejeve, duke i ofruar investitorit një paketë të gatshme.
Shteti injektoi një kapital fillestar prej 2 miliardë lekësh, ose përafërsisht 20 milionë euro, të marra direkt nga taksapaguesit për funksionimin e AIC.
Katër vite nga krijimi, bilanci financiar i AIC-së tregon një konsum të vazhdueshëm të këtij kapitali për shpenzime operative, ku përfshihen pagat e larta të bordeve dhe ekspertëve, si dhe pagesat e kripura për konsulenca ndërkombëtare.
Të dhënat zyrtare nga bilanci tregojnë se humbjet e akumuluara arritën në rreth 1,5 milionë euro në vitin 2024, teksa ende nuk ka rezultate.
Një nga pikat më të debatueshme të Korporatës së Investimeve është projekti i shumëpërfolur i “Durana Tech Park”, i vendosur në korridorin strategjik Tiranë-Durrës.
Projekti u konceptua si një qendër e inovacionit që do të gëzonte statusin e Zonës me Zhvillim Ekonomik të Favorizuar (TEDA), duke ofruar lehtësi drastike fiskale, si përjashtimi nga TVSH-ja dhe tatimfitimi për një dekadë. Në të vërtetë, parku nuk ekziston, teksa kompanitë e lidhura me aktivitete nën hetim kanë përfituar përjashtime nga taksat nga zyrat e tyre të mëparshme.
Akuza kryesore lidhet me faktin se KSHI, duke operuar si shoqëri anonime, u shmanget rregullave të prokurimit publik, gjë që krijon hapësira për marrëveshje preferenciale nën maskën e zhvillimit teknologjik, ndërkohë që në terren nuk ka asnjë progres fizik të projektit.
Ndërkohë, asnjë nga projektet e tjera që kanë të bëjnë me rivitalizimin e stadiumeve në Tiranë, Vlorë dhe Durrës nuk janë realizuar.
Falimenti i “Air Albania”, ikona e dështimit të shtetit
Rasti i “Air Albania” shërben si shembulli më ilustrues mbi vështirësitë që has shteti kur merr përsipër rolin e sipërmarrësit në tregje tejet konkurruese. Megjithëse ligjërisht kompania nuk ka deklaruar falimentim formal në gjykatë, gjendja e saj financiare e dokumentuar në vitet e fundit pasqyron një dështim total.
Ky rast dëshmoi se menaxhimi shtetëror i kompanisë ajrore u nis nga misione politike dhe imazhi, duke lënë pas dore eficiencën ekonomike dhe disiplinën financiare që kërkon industria e aviacionit.
Sipas të dhënave të depozituara në Qendrën Kombëtare të Biznesit (QKB), “Air Albania” u krijua si një partneritet midis kompanisë shtetërore “Albcontrol” (10%), “Turkish Airlines” (49%) dhe kompanisë private shqiptare “MDN Investment” (41%).
Problematika u bë e dukshme kur bilancet treguan se kompania operonte me humbje të larta. Për shembull, vetëm në vitin 2022, raportimet sugjeruan humbje që kapërcenin vlerën e 15 milionë eurove, ndërsa detyrimet ndaj të tretëve dhe institucioneve shtetërore si “Albcontrol” u rritën në mënyrë eksponenciale.
Eficienca e munguar e shtetit në këtë ndërmarrje u shpërfaq përmes paaftësisë për të kontrolluar kostot operative dhe për të konkurruar me linjat “low-cost” që dominuan tregun shqiptar. Kjo solli një situatë ku kapitali i kompanisë u bë negativ, një tregues i pastër teknik i falimentimit, ku borxhet tejkalonin vlerën e aseteve.
Rasti i “Air Albania” tregon se si kapitali publik rrezikohet kur përdoret për të subvencionuar ndërmarrje që nuk vetëshlyhen. Borxhet e akumuluara ndaj aeroporteve dhe ofruesve të karburantit detyruan pezullimin e fluturimeve apo bllokimin e llogarive, duke krijuar kosto indirekte për taksapaguesit shqiptarë.
Ndërmarrja u kthye në një “vrimë të zezë” financiare, duke vërtetuar se ndërmarrjet tregtare shtetërore e kanë të vështirë të mbijetojnë në një ekonomi tregu të hapur.
Bizneset shtetërore që po lindin nga ushtria
Një seri kompanish shtetërore me natyrë tregtare po krijohen në sektorin e mbrojtjes. Në shtator të vitit 2024, qeveria themeloi kompaninë KAYO me aksione shtetërore.
Qeveria i alokoi kompanisë 150 milionë lekë (rreth 1.5 milionë euro) si kapital fillestar, pjesë e një pakete më të madhe prej 440 milionë lekësh për ristrukturimin e sektorit të mbrojtjes.
Vendimi i Këshillit të Ministrave lejon që KAYO të krijojë bashkëpunime me sektorin privat, ku do të detyrohet të kontribuojë me pasuri të paluajtshme jo më pak se 20,000 m², për formimin e një shoqërie të përbashkët tregtare, dhe të kryejë një investim minimal prej 15 milionë eurosh brenda tre viteve.
Shoqëria ka objekt veprimtarie projektimin, prodhimin, riparimin, demilitarizimin, asgjësimin dhe tregtimin, brenda dhe jashtë vendit, të të gjitha llojeve të armëve ose pjesëve të armëve. Shoqëria ndjek interesa ekonomikë dhe tregtarë.
Vetë kompania shtetërore KAYO sh.a. ka themeluar tri kompani të reja në industrinë e mbrojtjes. E para është TIMAK DEFENCE, një kompani private me 80% të aksioneve, ndërsa 20% janë në pronësi të KAYO.
Objekti i veprimtarisë së TIMAK DEFENCE është prodhimi ose përshtatja e mjeteve motorike të posaçme, mjetet ushtarake. Gjithashtu, KAYO ka bashkëthemeluar me një privat M.K.D, i cili ka kontribuar me teknologji dhe ekspertizë në fushën e prodhimit të armëve dhe municioneve.
M.K.D. do të fokusohet në prodhimin dhe tregtimin e municioneve të kalibrit të vogël dhe të mesëm, sipas standardeve të NATO-s.
Gjithashtu, KAYO është aksionere në kompaninë GUNA TACTICAL. Kjo kompani është themeluar në bashkëpunim me një tjetër subjekt privat MSSC, i cili ka 49% të aksioneve dhe KAYO, 51%.
GUNA TACTICAL do të fokusohet në prodhimin dhe tregtimin e armëve të lehta dhe pajisjeve taktike për përdorim nga Forcat e Armatosura dhe strukturat e sigurisë, sipas të dhënave të saj nga ekstrakti në Qendrën Kombëtare të Biznesit.
Këto kompani synojnë zhvillimin e rigjallërimin e zonave industriale të lëna pas dore, si Rubiku, Shkoza, Poliçani dhe Gramshi.
Në të njëjtën kohë, baza ajrore e Kuçovës po rikonvertohet në një qendër operative të NATO-s me kosto rreth 50 milionë euro, ndërsa siguria kibernetike forcohet përmes Njësisë së Sigurisë Kibernetike Ushtarake me 8.4 milionë euro dhe investimeve në teknologji të avancuara përmes “Security & Defense Innovation Center”.
Sektori publik do të shtrihet gjithashtu drejt forcimit të kapaciteteve detare; është edhe ndërtimi i Portit ushtarak në Porto Romano, me vlerë prej 366 milionë eurosh, sipas të dhënave nga dokumentet e politikave prioritare të qeverisë shqiptare dhe ndërtimi i një baze në Pashaliman për rimontin e anijeve.
Kostot e zgjerimit të shtetit
Eksperti Soko argumenton se zgjerimi i sektorit publik, edhe pse është i nevojshëm në disa degë të ekonomisë, paraqet rrezik konkret nisur nga historiku i qeverisjes së kryeministrit Rama.
Ai argumenton se pothuajse çdo nismë e ndërmarrë deri më sot ka pasur në thelb interesin politik dhe elektoral të qeverisë, duke lënë të kuptohet se pa një kontroll të rreptë, edhe kjo ndërhyrje në treg mund të devijojë nga misioni i saj publik për t’u kthyer në një mjet për mbajtjen e pushtetit.
Eksperti i ekonomisë, Oltion Rrumbullaku, vlerëson se Shqipëria ka ndjekur një rrugëtim të gjatë dhe të thellë drejt privatizimit, duke bërë që shumë shërbime, të cilat në vendet e zhvilluara administrohen nga ndërmarrje shtetërore, këtu t’u lihen tërësisht operatorëve privatë.
Sipas tij, roli i shtetit në ekonomi ka mbetur i kufizuar kryesisht te sektori i energjisë elektrike, ndërkohë që hapësira për praninë publike është zvogëluar ndjeshëm. Megjithatë, ai vëren se ka pasur hapa pozitivë si rasti i “Illyrian Guard”, që sipas tij solli përmirësim në ofrimin e shërbimeve të sigurisë.
Duke u ndalur te sfidat e financimit të ekonomisë, z. Rrumbullaku argumenton se mekanizmat e deritanishëm për mbështetjen e biznesit dhe bujqësisë përmes kuadrove “ad-hoc” publikë nuk kanë korrur suksesin e synuar.
Në këtë pikë, ai propozon si një zgjidhje me ndikim të shtuar formalizimin e kësaj mbështetjeje përmes krijimit të një banke me pronësi shtetërore. Nga ana tjetër, eksperti shprehet mjaft kritik lidhur me diskutimet për krijimin e një ndërmarrjeje të re shtetërore në sektorin e naftës.
Z. Rrumbullaku nënvizon se ky sektor është keqmenaxhuar prej dekadash, pavarësisht faktit se ndërmarrjet shtetërore kanë qenë vazhdimisht pjesë e procesit.
Ai tërheq vëmendjen se Shqipëria ka taksat më të larta në Europë për karburantet, situatë që shoqërohet me nivele të larta evazioni.
Në këtë kontekst, ai e sheh shtimin e një tjetër ndërmarrjeje publike jo si zgjidhje, por si një barrë shtesë që do të rriste kostot për publikun, duke mos e konsideruar atë si një lëvizje optimale për tregun.
Konkurrenca e pandershme dhe shtrembërimi i rregullave
Kur shteti krijon kompani në sektorë ku privati tashmë operon (si siguria fizike apo IT), ai përdor fuqinë e tij ligjore për të marrë kontrata. Kjo i nxjerr bizneset private jashtë loje, duke dekurajuar investimet e tyre dhe duke zvogëluar numrin e operatorëve në treg.
Ndërmarrjet shtetërore (NPSH) shpesh kanë qasje në financime më të lira, grante qeveritare apo truall shtetëror falas. Një biznes privat nuk mund të konkurrojë me një ent që nuk paguan qira apo që ka garanci shtetërore për kreditë, gjë që shtrembëron çmimet reale të tregut.
Ndryshe nga privati, ndërmarrjet publike nuk kanë frikë nga falimentimi. Nëse ato menaxhohen keq dhe prodhojnë humbje, ato e dinë se qeveria do t’i shpëtojë me paratë e taksapaguesve. Kjo mungesë e “disiplinës së tregut” çon në neglizhencë dhe mungesë eficience.
Punësimet politike dhe borxh i fshehur
Ekziston një rrezik i lartë që bordet drejtuese dhe stafi i këtyre kompanive të mbushen me militantë politikë apo individë të lidhur me pushtetin, në vend të profesionistëve të certifikuar, thotë z. Soko.
Kjo i kthen ndërmarrjet në agjenci punësimi elektorale, në vend që të jenë njësi prodhuese.
Ndërmarrjet publike në vendin tonë kanë një historik të gjatë të krijimit të borxheve. Humbjet e tyre nuk shfaqen direkt në buxhetin e shtetit, por mblidhen si borxhe ndaj të tretëve apo bankave.
Në rast dështimi, ky borxh i fshehur bie mbi shpatullat e qytetarëve, duke rrezikuar stabilitetin makroekonomik të vendit.
Shteti në këtë rast është edhe rregullatori, ai që vendos rregullat dhe gjobat. Në praktikën tonë nuk funksionon që një agjenci shtetërore të gjobisë apo të penalizojë një kompani tjetër shtetërore, gjë që ul standardet e sigurisë dhe cilësisë.
Z. Soko thotë se me rritjen e numrit të ndërmarrjeve, rritet edhe vëllimi i fondeve që ato menaxhojnë jashtë mbikëqyrjes direkte parlamentare. Kjo krijon hapësira për afera korruptive në tendera dhe kontrata, ku paratë publike mund të qarkullojnë në rrjete të mbyllura interesash.
Krijohen shtigje për devijim të shpërndarjes së burimeve
Eksperti Soko thotë se paratë që investohen për të hapur një fabrikë shtetërore apo një kompani sigurie, janë para që u hiqen sektorëve kritikë si shëndetësia, arsimi apo infrastruktura rurale.
Shteti “humbet fokusin” nga funksionet e tij bazë për të bërë biznesin që mund ta bënte më mirë sektori privat.
Sapo krijohen këto ndërmarrje dhe punësojnë qindra njerëz, për një popullsi në rënie si ajo e Shqipërisë, barra e mbajtjes gjallë të ndërmarrjeve joeficiente mund të kthehet në një kosto të papërballueshme për brezat e ardhshëm. Monitor.al
