Tetë dekada pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, beteja për veprat e artit të grabitura gjatë Holokaustit vazhdon.
Dy çështje ligjore po rikthejnë vëmendjen te vepra që trashëgimtarët thonë se iu morën familjeve hebreje nga nazistët dhe që sot ndodhen në koleksione muzeale.
Një nga mosmarrëveshjet më të njohura lidhet me “Adam” dhe “Eve”, dy piktura monumentale të realizuara nga mjeshtri gjerman i Rilindjes Lucas Cranach the Elder rreth vitit 1530.
Veprat ndodhen në Norton Simon Museum në Pasadena, Kaliforni.
Por familja e Jacques Goudstikker, një tregtar i rëndësishëm arti holandez dhe hebre, ka kërkuar prej vitesh kthimin e tyre.
Goudstikker u largua nga Holanda kur nazistët pushtuan vendin në vitin 1940 dhe vdiq gjatë arratisjes.
Pas largimit të tij, koleksioni i madh i artit u shpërnda dhe shumë vepra përfunduan nën kontrollin e nazistëve.
Trashëgimtarët argumentojnë se “Adam” dhe “Eve” janë pjesë e këtij kapitulli të grabitjes së artit gjatë Holokaustit dhe se muzeu nuk duhet të vazhdojë t’i mbajë.
Por historia juridike e dy pikturave është e komplikuar dhe çështja ka kaluar nëpër gjykata për vite me radhë.
Një tjetër betejë lidhet drejtpërdrejt me kampin e përqendrimit Auschwitz.
Dinah Gottliebova Babbitt, një artiste hebreje me origjinë nga Çekosllovakia, u deportua në Auschwitz së bashku me nënën e saj.
Atje, talenti i saj në vizatim i tërhoqi vëmendjen mjekut nazist Josef Mengele.
Mengele e detyroi të realizonte portrete me akuarel të të burgosurve romë, pasi fotografitë bardhezi nuk i tregonin ngjyrat e lëkurës dhe syve në mënyrën që ai kërkonte për të ashtuquajturat studime racore.
Babbitt mbijetoi.
Disa nga akuarelet e saj mbijetuan gjithashtu dhe sot ruhen nga Auschwitz-Birkenau State Museum në Poloni.
Familja e saj argumenton se veprat duhet t’u kthehen trashëgimtarëve, pasi artistja i realizoi nën kërcënimin e vdekjes dhe nuk ia dhuroi kurrë muzeut.
Muzeu, nga ana tjetër, i konsideron ato dokumente historike të Holokaustit dhe pjesë të pandashme të dëshmisë së krimeve të kryera në kamp.
Pikërisht këtu qëndron dilema.
Kush duhet ta zotërojë një vepër të krijuar në kushte terrori: familja e personit që e krijoi apo institucioni që e ruan si provë historike?
Çështje të tilla vazhdojnë të shfaqen në muze në Europë dhe SHBA edhe më shumë se 80 vjet pas luftës.
Nazistët grabitën, konfiskuan ose detyruan shitjen e një numri të jashtëzakonshëm veprash arti nga familjet hebreje dhe kundërshtarët e regjimit.
Shumë prej tyre u rikthyen pas luftës.
Shumë të tjera ndryshuan disa herë pronarë dhe përfunduan në muze apo koleksione private, duke e bërë jashtëzakonisht të ndërlikuar rindërtimin e pronësisë.
Për trashëgimtarët, këto nuk janë thjesht piktura me vlerë të madhe.
Janë pjesë të historisë së familjeve të tyre që u morën bashkë me shtëpitë, bizneset, pasuritë dhe, në shumë raste, jetët e njerëzve.
Tetëdhjetë vjet më vonë, pyetja se kujt i përkasin ende nuk ka marrë gjithmonë një përgjigje.
