Shumë njerëz mësojnë reanimimin kardiopulmonar duke përdorur manikinë me gjoks të sheshtë, zakonisht të paraqitur si meshkuj ose pa përcaktim të seksit.
Një studim i vitit 2024, që analizoi 20 modele manikinësh për trajnimin e CPR-së të shitura në mbarë botën, zbuloi se rreth tre të katërtat e tyre përshkruheshin si meshkuj ose nuk specifikonin seksin. Vetëm një prej 20 modeleve ofronte një shtresë që simulonte gjoksin e një gruaje.
Ky problem nuk kufizohet vetëm te mënyra se si mësohet CPR-ja. Ai pasqyron një prirje më të gjerë në mjekësi dhe në kërkimin shkencor, ku për dekada trupi mashkullor është trajtuar si standardi mbi të cilin janë ndërtuar njohuritë mjekësore.
Mungesa e përfaqësimit të grave mund të ketë pasoja konkrete. Një studim në SHBA, që përfshiu 19,331 raste arresti kardiak jashtë spitalit, tregoi se vetëm 39% e grave që humbën ndjenjat në ambiente publike morën CPR nga një kalimtar, krahasuar me 45% të burrave.
Në raste të tilla, edhe një vonesë prej pak minutash mund të ndikojë në mundësinë e mbijetesës. Një tjetër studim amerikan gjeti se personat që morën CPR nga një kalimtar katër deri në pesë minuta pas një arresti kardiak të dëshmuar kishin 27% më pak gjasa të mbijetonin deri në daljen nga spitali, krahasuar me ata që e morën ndihmën brenda minutës së parë.
Në Angli, të dhënat e raportuara në vitin 2024 treguan se më pak se një në 12 pacientë për të cilët shërbimet e ambulancës tentuan reanimimin mbijetuan 30 ditë.
Një nga arsyet e mundshme për diferencën në ndërhyrjet e kalimtarëve është edhe hezitimi për të kryer CPR te gratë, për shkak të pranisë së gjinjve. Trajnimi me manikinë që përfaqësojnë më mirë trupin femëror mund të ndihmojë në reduktimin e këtij hezitimi.
Por problemi i përfaqësimit nuk përfundon te trajnimi për ndihmën e parë. Ai shtrihet edhe në mënyrën se si po ndërtohet inteligjenca artificiale në mjekësi.
Kur të dhënat e vjetra trajnojnë sistemet e reja
Sistemet e inteligjencës artificiale në shëndetësi mësojnë modele dhe lidhje nga të dhënat mjekësore. Por kartelat mjekësore nuk pasqyrojnë vetëm biologjinë e pacientëve. Ato pasqyrojnë edhe vendimet që mjekët kanë marrë gjatë viteve.
Nëse gratë dhe burrat me simptoma të ngjashme janë vlerësuar ndryshe në të kaluarën, një algoritëm mund të mësojë këtë model pa kuptuar arsyen që qëndron pas tij.
Një studim eksperimental me studentë të mjekësisë dhe mjekë rezidentë, për shembull, tregoi se kur simptomat e sëmundjeve koronare paraqiteshin së bashku me stres psikologjik, gratë merrnin më rrallë diagnozë për sëmundje koronare dhe më rrallë referoheshin te kardiologu sesa burrat. Simptomat e tyre gjithashtu interpretoheshin më shpesh si të lidhura me faktorë psikologjikë.
Një sistem i inteligjencës artificiale i trajnuar mbi të dhëna të krijuara nga vendime të tilla mund ta interpretojë këtë pabarazi si një karakteristikë të sëmundjes, në vend që ta kuptojë si pasojë të mënyrës se si pacientët janë trajtuar nga sistemi shëndetësor.
Rishikimet shkencore mbi përdorimin e AI-së në mjekësi paralajmërojnë se të dhënat e pabalancuara mund të prodhojnë rezultate të ndryshme për grupe të ndryshme pacientësh. Një rishikim i vitit 2024, që analizoi 692 pajisje mjekësore të mbështetura nga inteligjenca artificiale dhe të miratuara nga Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave (FDA), gjeti se dokumentet publike shpesh nuk përmbanin informacion të mjaftueshëm mbi përbërjen demografike të pjesëmarrësve apo performancën e pajisjeve në grupe të ndryshme.
Për të kuptuar rrezikun, duhet parë edhe historia e mënyrës se si është krijuar evidenca mjekësore mbi të cilën mbështeten sot këto sisteme.
Për dekada, gratë kanë qenë të nënpërfaqësuara në studimet mjekësore. Ndryshimet hormonale gjatë ciklit menstrual janë konsideruar historikisht si një burim i padëshiruar variacioni në kërkime.
Pas tragjedisë së talidomidit në fund të viteve ’50 dhe fillim të viteve ’60, Administrata Amerikane e Ushqimit dhe Barnave rekomandoi në vitin 1977 përjashtimin nga fazat e hershme të provave të barnave të grave që mund të mbeteshin shtatzëna. Kjo politikë u përmbys në vitin 1993, mes shqetësimeve se po kufizonte njohuritë mbi mënyrën se si ilaçet ndikonin te gratë.
Edhe kafshët meshkuj janë përdorur më shpesh në kërkimet laboratorike, pavarësisht provave se femrat nuk janë domosdoshmërisht më të ndryshueshme biologjikisht. Në shumë studime madje nuk raportohet as seksi i qelizave të përdorura në eksperimente.
Këto boshllëqe mund të ndikojnë drejtpërdrejt në trajtim. Gratë, për shembull, e eliminojnë më ngadalë nga organizmi ilaçin për gjumë zolpidem krahasuar me burrat. Për këtë arsye, në vitin 2013 rregullatorët amerikanë rekomanduan përgjysmimin e dozës fillestare për gratë.
Një analizë e vitit 2020 gjeti gjithashtu se gratë përjetonin reaksione të padëshiruara ndaj barnave pothuajse dy herë më shpesh se burrat. Një pjesë e diferencës lidhej me mënyrën se si barnat përthithen, shpërndahen dhe metabolizohen në organizëm.
Përfaqësimi në kërkimet shkencore është përmirësuar ndër vite. Udhëzimet SAGER të vitit 2016 nxisin studiuesit të marrin në konsideratë dhe të raportojnë seksin dhe gjininë në kërkimet shkencore. Megjithatë, edhe përfshirja e barabartë nuk garanton që të dhënat do të analizohen në mënyrë të barabartë.
Një rishikim i vitit 2026, që analizoi 574 studime, zbuloi se 61% përfshinin të dyja sekset, por vetëm 44% e këtyre studimeve i analizonin rezultatet sipas seksit.
Biologjia dhe gjinia mund të ndikojnë të dyja në shëndet, por ndarja e efekteve të tyre është komplekse. Biologjia e lidhur me seksin mund të ndikojë, për shembull, në metabolizimin e barnave, ndërsa përvojat e lidhura me gjininë mund të ndikojnë në aksesin në kujdesin shëndetësor dhe mënyrën se si interpretohen simptomat.
Megjithatë, shumë baza të të dhënave shëndetësore i reduktojnë këto kategori në një ndarje të vetme binare, duke kufizuar atë që studiuesit mund të nxjerrin prej tyre.
Biologji apo paragjykim?
Simptomat e infarktit tregojnë se sa e rëndësishme është kjo çështje. Një analizë me më shumë se një milion persona me sindroma koronare akute zbuloi se dhimbja në gjoks shfaqej te 74% e grave dhe 79% e burrave. Megjithatë, gratë kishin më shumë gjasa të raportonin simptoma të tjera, përfshirë dhimbje në qafë ose nofull, lodhje dhe vështirësi në frymëmarrje.
Një situatë e ngjashme është vërejtur edhe në trajtimin e goditjeve në tru. Një studim australian me më shumë se 202 mijë persona të shtruar në spital pas një goditjeje në tru zbuloi se, te pacientët nën 70 vjeç që mbërrinin me ambulancë, gratë kishin më pak gjasa se burrat të identifikoheshin nga paramedikët si raste të goditjes në tru dhe më pak gjasa të trajtoheshin sipas protokollit përkatës para-spitalor.
Megjithatë, gjetja e një diference mes burrave dhe grave nuk do të thotë automatikisht se ajo shkaktohet nga paragjykimi i sistemit shëndetësor.
Një studim në Danimarkë, që analizoi 6.9 milionë njerëz, zbuloi se gratë ishin më të mëdha në moshë kur merrnin diagnozën e parë spitalore për shumicën e sëmundjeve të shqyrtuara. Por kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se mjekët vonuan diagnozën. Shfaqja e sëmundjes dhe mënyra se si burrat dhe gratë përdorin shërbimet shëndetësore mund të ndryshojnë gjithashtu.
Kërkimi mjekësor po bëhet gradualisht më përfaqësues, por një pjesë e madhe e evidencës mbi të cilën mbështetet mjekësia moderne u krijua në një kohë kur trupi mashkullor trajtohej më shpesh si standard.
Ndërsa inteligjenca artificiale po hyn gjithnjë e më shumë në kujdesin shëndetësor, sfida bëhet edhe më e madhe: sistemet e reja mund të mësojnë jo vetëm nga biologjia e pacientëve, por edhe nga mënyra se si mjekësia i ka trajtuar ata në të kaluarën.
Dizajnimi më i kujdesshëm i studimeve dhe përdorimi i të dhënave më përfaqësuese mund të ndihmojë në identifikimin e modeleve që kërkimet e vjetra nuk i kanë evidentuar. Në fund, pyetja kryesore për mjekësinë dhe teknologjinë nuk është vetëm nëse ekziston një ndryshim mes grave dhe burrave, por nëse ky ndryshim vjen nga biologjia, nga mënyra se si pacientët përjetojnë sistemin shëndetësor, apo nga të dyja.
