Ndryshojnë shishet, emrat dhe njerëzit që i reklamojnë, por premtimi ka mbetur pothuajse i njëjtë për qindra vjet: një produkt që do të na bëjë më të shëndetshëm, më të rinj, më të bukur apo do të zgjidhë një problem që mjekësia tradicionale nuk e ka zgjidhur.
Associated Press është kthyer pas në historinë amerikane për të treguar se mania moderne e “wellness”-it nuk është aq moderne sa duket.
Shumë kohë përpara TikTok-ut dhe Instagramit, shitësit ambulantë udhëtonin nëpër SHBA duke ofruar tonikë, eliksire dhe produkte që premtonin të kuronin pothuajse gjithçka.
Termi “snake oil salesman” u kthye me kalimin e kohës në sinonim të personit që shet një produkt me pretendime të ekzagjeruara ose të rreme.
Në shekullin XIX dhe fillim të shekullit XX, tregu i të ashtuquajturave “patent medicines” ishte i madh.
Produktet reklamoheshin për dhimbje, lodhje, probleme tretjeje dhe një listë të gjatë sëmundjesh, shpesh pa prova të besueshme për efektivitetin e tyre.
Sot nuk kemi më shitës me karroca që mbërrijnë në qytet.
Kemi influencerë.
Në rrjetet sociale, suplementet, pluhurat, vitaminat, “detox”-et, serumet, produktet kundër plakjes dhe një numër gjithnjë e më i madh trajtimesh shëndetësore promovohen drejtpërdrejt te miliona njerëz.
Por psikologjia që i bën këto produkte tërheqëse ka ndryshuar shumë pak.
Njerëzit duan shpresë.
Sidomos kur kanë një problem për të cilin nuk ekziston një zgjidhje e thjeshtë.
Një premtim i qartë dhe i shpejtë mund të tingëllojë shumë më tërheqës sesa përgjigjja e mjekësisë: “varet”, “duhen analiza”, “mund të kërkojë kohë” ose “nuk kemi ende një kurë”.
Një tjetër element është besimi.
Dikur shitësi i “ilaçit mrekulli” duhej të fitonte besimin e turmës në një shesh.
Sot një influencer mund ta ndërtojë atë marrëdhënie për muaj apo vite.
Ndjekësit shohin shtëpinë e tij, ushqimin që ha, rutinën e mëngjesit dhe jetën familjare. Kur më pas ai rekomandon një suplement, produkti nuk duket më si reklamë nga një kompani e panjohur.
Duket si këshillë nga dikush që e njohim.
Rrjetet sociale i kanë shtuar fenomenit edhe shpejtësinë.
Një pretendim shëndetësor mund të arrijë miliona njerëz përpara se ekspertët të kenë kohë ta kundërshtojnë.
Dhe algoritmet shpesh na tregojnë gjithnjë e më shumë nga ajo që kemi parë më parë.
Nëse dikush shikon disa video për një problem shëndetësor, shumë shpejt mund të gjendet përballë një rrjedhe të tërë videosh me dieta, suplemente dhe kura që pretendojnë se e zgjidhin.
Kjo nuk do të thotë se çdo suplement apo produkt wellness është mashtrim.
Problemi lind kur marketingu ecën shumë më shpejt se provat shkencore ose kur dëshmitë personale paraqiten sikur të ishin prova mjekësore.
Në histori, të njëjtat mekanizma janë përdorur edhe jashtë shëndetit.
Charles Ponzi premtonte fitime të jashtëzakonshme financiare më shumë se një shekull më parë. Emri i tij sot përshkruan një kategori të tërë mashtrimesh.
Format ndryshojnë, por formula është e njohur: një problem real, një zgjidhje tepër e mirë për të qenë e vërtetë dhe një person bindës që thotë se ka zbuluar sekretin që të tjerët nuk duan ta dimë.
Në epokën digjitale kemi më shumë informacion se çdo brez përpara nesh.
Por kjo nuk na bën automatikisht më pak të prekshëm ndaj premtimeve të jashtëzakonshme.
Në disa raste ndodh e kundërta.
Sepse “snake oil salesman” nuk ka nevojë më të vijë në qytetin tonë.
Tani jeton në telefonin tonë.
