Vdekja e Ratko Mladićit, komandantit ushtarak të serbëve të Bosnjës, i dënuar për gjenocid dhe krime lufte, ka rikthyer në vëmendje pyetjet ende të pazgjidhura mbi rrjetet ndërkombëtare që furnizuan dhe mbështetën forcat nën komandën e tij gjatë luftës në Bosnje, në vitet 1992–1995.
Mladić vdiq të enjten, ndërsa ishte i shtruar në spital në Hagë, ku mbahej në paraburgim nga Kombet e Bashkuara. Dënimet e tij për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe shkelje të ligjeve apo zakoneve të luftës ishin lënë në fuqi edhe në apel, ndërsa ai po vuante dënimin me burgim të përjetshëm.
Vdekja e tij mbyll jetën e një prej autorëve kryesorë të gjenocidit në Bosnje. Por ajo nuk i mbyll pyetjet më të gjera mbi furnizimet e huaja ushtarake, dijeninë e shteteve dhe arkivat që mund të ndihmonin në sqarimin e tyre.
Një nga çështjet më pak të hulumtuara mbetet roli i dyshuar i Izraelit në furnizimin ose lehtësimin e ndihmës ushtarake për forcat serbe dhe ato serbe të Bosnjës gjatë luftës. Avokati izraelit i të drejtave të njeriut, Eitay Mack, dhe studiuesi izraelit i gjenocidit, Yair Auron, kanë kërkuar publikimin e dokumenteve zyrtare mbi eksportet izraelite të mbrojtjes drejt ish-Jugosllavisë, por Gjykata e Lartë e Izraelit e rrëzoi kërkesën e tyre në vitin 2016.
“Ne mblodhëm prova bazuar në hetime dhe dëshmi nga njerëz që ndodheshin në Bosnje në atë kohë dhe arritëm në përfundimin se Izraeli po dërgonte armë, pavarësisht embargos së Këshillit të Sigurimit të OKB-së dhe dijenisë së qartë të qeverisë izraelite për mizoritë që po ndodhnin në luftë”, tha Mack për The New Arab.
Sipas tij, kryeministri izraelit i asaj kohe, Yitzhak Rabin i Partisë Laburiste, ishte në koalicion me të majtën, e cila ushtronte presion që qeveria të dënonte atë që po ndodhte në Bosnje. Megjithatë, edhe pse politika drejtohej nga ajo që Mack e përshkruan si “qeveria më e majtë që Izraeli ka pasur ndonjëherë”, gjykata la në fuqi vendimin për të mos publikuar informacionet mbi licencat e eksportit të mbrojtjes dhe vendimet e Ministrisë së Mbrojtjes lidhur me ish-Jugosllavinë në periudhën 1990–1996. Argumenti ishte se publikimi i tyre mund të dëmtonte sigurinë kombëtare të Izraelit ose marrëdhëniet me vende të tjera.
Ky vendim ka krijuar një boshllëk të madh llogaridhënieje. Ai nuk përcakton publikisht shkallën e eksporteve të mundshme izraelite dhe nuk i jep përgjigje pyetjeve mbi pajisjet, trajnimet apo ndërmjetësimin e armëve që mund të kenë arritur te forcat serbe ose serbe të Bosnjës, në një kohë kur embargoja e armëve e OKB-së ishte në fuqi për të gjithë ish-Jugosllavinë.
Mack megjithatë e konsideron domethënës faktin që gjykata pranoi ekzistencën e dokumenteve përkatëse dhe vendosi t’i mbante të fshehta. Sipas tij, shqetësimi i deklaruar për marrëdhëniet me jashtë tregon ndjeshmërinë e informacionit të mbajtur të mbyllur.
Mack dhe Auron e paraqitën kërkesën e tyre në bazë të ligjit izraelit për lirinë e informacionit, pas vitesh pretendimesh se pajisje apo ndihmë ushtarake izraelite kishin arritur te forcat serbe të Bosnjës gjatë konfliktit. Embargoja e Këshillit të Sigurimit të OKB-së kishte hyrë formalisht në fuqi në shtator 1991 dhe qëndroi në fuqi deri në fund të vitit 1995.
Në kërkesën e tyre, ata paraqitën dëshmi nga gazetarë dhe punonjës humanitarë që kishin qenë në Bosnje, si dhe raportime publike dhe materiale historike që dokumentonin ndihmën izraelite.
Ndër materialet e cituara ishte edhe një raport i vitit 2002, i porositur nga qeveria holandeze, ku përmendeshin pretendime se armë izraelite ishin furnizuar në këmbim të lejimit nga forcat serbe të Bosnjës që anëtarët e komunitetit hebre të Sarajevës të largoheshin nga qyteti i rrethuar në vitin 1992.
I njëjti raport përmendte edhe hetimin mbi mbetjet e një granate mortaje në aeroportin e Sarajevës në fund të vitit 1994, e cila raportohej se mbante shkronja hebraike, si dhe një raportim televiziv izraelit të vitit 1995 mbi tregtarë privatë izraelitë armësh që furnizonin Ushtrinë Serbe të Bosnjës.
“Pavarësisht mizorive, Izraeli zgjodhi sërish të dërgonte ngarkesa armësh për forcat serbe të Bosnjës, përfshirë municione, predha mortajash, pushkë dhe raketa”, tha Mack.
Kërkesa përmendte gjithashtu ditarët e Mladićit, pjesë të të cilëve u përfshinë në një vendim të Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë, në çështjen ndaj ish-shefit të ushtrisë jugosllave Momčilo Perišić.
Sipas materialit të cituar në atë vendim, Mladić kishte shkruar për një ofertë të mundshme izraelite bashkëpunimi kundër “islamit ekstrem”. Ish-ministri i Mbrojtjes i serbëve të Bosnjës, Dušan Kovačević, dëshmoi se ishte kontaktuar nga shërbimi izraelit i inteligjencës, Mossad, rreth marsit 1995, lidhur me trajnim të propozuar në Greqi dhe armë për një grup luftëtarësh.
Në ditarin e tij, sipas vendimit, Mladić shkruante: “Nga Izraeli – ofrojnë luftë të përbashkët kundër islamit ekstrem – ofrojnë trajnimin e njerëzve tanë në Greqi me shpenzimet e tyre. Na ofrojnë armë speciale për 500 burra – snajperë falas – thanë se kishte ardhur në Bihać, nuk e di nëse iu dha Serbisë.”
Mack tha se gjykata e rrëzoi këtë provë me argumentin se nuk dihej nëse propozimi i përmendur në ditar ishte zbatuar realisht.
Për Mack, pyetjet që ngrihen nga dosjet e mbyllura të Izraelit për luftën në Bosnje janë pjesë e një modeli më të gjerë, ku gjykatat dhe institucionet shtetërore izraelite kanë kundërshtuar kontrollin publik mbi eksportet e mbrojtjes drejt qeverive të akuzuara për abuzime të rënda.
Ai përmendi edhe përpjekjen e mëparshme ligjore me Auron për të siguruar dokumente mbi eksportet e dyshuara izraelite të armëve drejt Ruandës gjatë gjenocidit të vitit 1994 kundër tutsëve. Edhe në atë rast, Gjykata e Lartë e Izraelit refuzoi publikimin, me argumentin se interesi publik nuk e tejkalonte dëmin e mundshëm ndaj sigurisë kombëtare dhe marrëdhënieve me jashtë.
“Këtë mund ta shihni edhe në vende të tjera”, tha Mack. “Kam pasur një procedurë lidhur me gjenocidin në Ruandë, ku qeveria ruandeze nuk donte të hapte arkivat e veta dhe Izraeli, duke qenë ende i përfshirë në shtypje dhe mizori, nuk ka interes t’i hapë këto arkiva.”
Sipas tij, kjo tregon një dobësi më të gjerë të mekanizmave ndërkombëtarë të llogaridhënies: hetimet shpesh përqendrohen te autorët e drejtpërdrejtë të krimeve, ndërsa roli i qeverive të huaja, furnizuesve të armëve dhe ndërmjetësve mbetet i pahetuar mjaftueshëm.
“Ky është problem strukturor kur flasim për drejtësinë ndërkombëtare. Duhet të flasim edhe për furnizuesit e armëve dhe aktorët e huaj të përfshirë në konflikt, jo vetëm për ata që janë drejtpërdrejt të përfshirë në krime”, tha ai.
Mack përmendi edhe Çadin si shembull tjetër. Pas rivendosjes së marrëdhënieve diplomatike mes Izraelit dhe Çadit në vitin 2019, dy vendet njoftuan bashkëpunim edhe në fushën e sigurisë. Më pas, organizata izraelite dhe ndërkombëtare të të drejtave të njeriut ngritën shqetësime për mungesën e transparencës rreth ndihmës së mundshme ushtarake ose të sigurisë për qeverinë autoritare të presidentit Idriss Déby, duke paralajmëruar se një ndihmë e tillë mund të përdorej kundër kundërshtarëve politikë, aktivistëve dhe kritikëve të tjerë.
Për Mack, sekreti i vazhdueshëm mbi Bosnjën nuk mund të trajtohet vetëm si çështje historike. Ai tha se provat e paraqitura në këtë rast tregonin se marrëdhëniet ushtarake të Izraelit nuk ishin ndalur nga zemërimi në rritje ndërkombëtar.
“Pas ndodhjes së gjenocidit, kishte ende prova se ngarkesat vazhduan”, tha ai. “Pra përfundimi ynë ishte se Izraeli bëri biznes si zakonisht gjatë viteve të luftës, si para, ashtu edhe pas masakrës së Srebrenicës, e cila është njohur si gjenocid.”
Mladić u dënua për gjenocid për vrasjet e vitit 1995 në Srebrenicë, ku forcat serbe të Bosnjës vranë më shumë se 8 mijë burra dhe djem boshnjakë, pasi zona e shpallur “e sigurt” nga OKB-ja ra në duart e tyre. Ai u dënua gjithashtu për krime kundër njerëzimit dhe krime lufte, përfshirë terrorin dhe sulmet e paligjshme ndaj civilëve gjatë rrethimit të Sarajevës.
Mack theksoi se dështimi i betejës ligjore nuk e ka mbyllur debatin publik mbi rolin e Izraelit gjatë luftës në Bosnje.
“Pavarësisht se çështja ligjore dështoi, mendoj se e mira është që si në Izrael, ashtu edhe jashtë Izraelit, përfshirja e Izraelit në luftë është bërë më e njohur”, tha ai. “Pra, edhe nëse qeveria izraelite përpiqet të fshehë informacionin në arkiva, ajo nuk mund ta mbajë publikun në heshtje.”
Ai tha se puna e tij për të sfiduar eksportet izraelite të armëve dhe lidhjet e sigurisë në disa vende synon të tregojë atë që ai e sheh si praktikë të vazhdueshme shtetërore, jo si episode të izoluara.
“Ajo që përpiqem të bëj është të ngre sa më shumë raste të përfshirjes izraelite nëpër botë, në mënyrë që publiku izraelit të shohë se nuk po flasim për rrethana apo incidente unike, por për një model sjelljeje të të gjitha qeverive izraelite”, tha Mack.
Mack e lidhi këtë vlerësim edhe me mungesën e llogaridhënies për atë që ai e cilëson si gjenocid të Izraelit në Gaza.
“Nuk ka asnjë llogaridhënie për atë që po ndodh”, tha ai. “Por mendoj se kjo është e parashikueshme, duke parë se nuk ka drejtësi dhe nuk ka llogaridhënie për atë që Izraeli dhe forcat izraelite të sigurisë po u bëjnë palestinezëve. Prandaj mendoj se është logjike që nuk do të shohim llogaridhënie as për atë që izraelitët bëjnë në vende të tjera.”
