Nga aroma e një kufome në autopsi te sekrecionet e kafshëve, nga klubet erotike të Berlinit te uji i shenjtë i kishave: rrëfimi i pazakontë i krijuesit të Nasomatto dhe Orto Parisi, njeriut që e ktheu parfumerinë në një provokim të shqisave.
Një pasdite pranvere të vitit 2010, artisti amerikan Michael Portnoy po shëtiste me bashkëshorten e atëhershme përgjatë një kanali në qendër të Amsterdamit, kur një vitrinë e pazakontë u tërhoqi vëmendjen. Pas xhamit dukeshin enë laboratorike, pipeta, tuba të lakuar dhe objekte që të kujtonin laboratorin e një alkimisti.
I ranë ziles.
Derën e hapi një burrë me flokë të çrregullt, mjekër të kuruar, syze të trasha dhe një vështrim dyshues.
“Kush ju ka dërguar këtu?!”, pyeti me një theks të fortë italian.
Kur vizitorët i shpjeguan se thjesht i kishte tërhequr vitrina, ai mendoi për një çast dhe më në fund i ftoi brenda.
Pastaj shpalli, pa asnjë pikë modestie:
“Unë bëj parfumet më të mira në botë!”
Pak minuta më vonë, të dy vizitorët kishin përveshur mëngët dhe burri po u spërkaste krahët me substanca të ndryshme, ndërsa u tregonte histori për likenet, aromat e trupit dhe përvojat seksuale.
Në një moment rrëfeu se, gjatë një orgjie, dikush i kishte thënë se pjesa intime e trupit të tij kishte një aromë të jashtëzakonshme. Ishte kthyer në shtëpi dhe kishte provuar ta rikrijonte atë aromë.
Vizitorët u larguan të buzëqeshur, duke nuhatur krahët gjatë gjithë rrugës.
Ai burrë ishte Alessandro Gualtieri, krijuesi i dy prej markave më të pazakonta të parfumerisë artistike, Nasomatto dhe Orto Parisi.
Vite më vonë, Portnoy do ta intervistonte për revistën Extra Extra, në një bisedë ku parfumieri italian flet pa dorashka për seksin, trupin, jashtëqitjet, vdekjen, industrinë e luksit dhe përse një aromë e pakëndshme mund të jetë më interesante se një parfum tradicional.
“Materiali është gjithçka”
Kur zhvillohet intervista, Gualtieri ndodhet në Radicondoli, një zonë rurale të Toskanës, rreth një orë e gjysmë larg Firences. Aty ka nisur një projekt të ri: prodhimin e verës.
Prej vitit 2019 eksperimenton me një vresht që përmban disa varietete rrushi. Synimi është të prodhojë verë nga një varietet i vetëm, duke kontrolluar fermentimin dhe maturimin.
Edhe këtu, modestia nuk është karakteristika e tij kryesore.
Ai tregon se ka krahasuar verën e vet me disa prej prodhimeve më të shtrenjta amerikane, franceze dhe italiane të së njëjtës varietet rrushi. Sipas vlerësimit të tij, vera që kishte prodhuar i kishte tejkaluar konkurrentët.
Por për Gualtierin, vera dhe parfumi nuk janë botë të ndryshme. Në të dyja rastet, gjithçka nis nga materiali.
Ai nuk është parfumieri që qëndron vetëm në laborator dhe porosit molekula aromatike. Udhëton në vende të ndryshme, kërkon lëndë të para, interesohet për origjinën e tyre dhe për njerëzit që i prodhojnë.
Portnoy e krahason me një alkimist mesjetar, një tregtar erëzash të shekullit XVII dhe një Indiana Jones italian.
Gualtieri shpjegon se ka një marrëdhënie pothuajse fizike me materialet. Për të, nuk ka rëndësi nëse një substancë vjen nga një bimë, një kafshë apo një laborator. Rëndësi ka çfarë mund të bëjë me të.
Ai nuk kërkon thjesht të kopjojë natyrën.
Përse duhet të riprodhosh aromën e një luleje, kur lulja ekziston tashmë? Pyetja që e intereson është se çfarë mund të krijosh përtej asaj që natyra ka prodhuar.
Pesë aromat që nuk i ka harruar kurrë
Kur Portnoy e pyet për pesë aromat më intriguese që ka nuhatur në jetë, përgjigjja është e pazakontë edhe për standardet e parfumerisë eksperimentale.
Gualtieri përmend një kufomë gjatë autopsisë, gjëndrën anale të një miu të myshkut, korridoret nëntokësore të Stacionit Qendror të Milanos, një shitëse ruse dhe lulet monguba në Brazil.
Këto janë kujtime aromatike që nuk kanë asgjë të përbashkët me reklamën tradicionale të një parfumi luksoz.
Por pikërisht këtu qëndron ndryshimi i tij: një aromë nuk duhet të jetë domosdoshmërisht e këndshme për të qenë e paharrueshme.
“Nuk ka bukuri pa të shëmtuarën”
Në manifestin e Orto Parisi, Gualtieri lidh aromën e trupit me identitetin dhe shpirtin njerëzor.
Sipas filozofisë së tij, pjesët e trupit që mbajnë aromat më të forta janë edhe ato ku përqendrohet një pjesë e rëndësishme e natyrës sonë instinktive.
Ai mendon se qytetërimi modern ka krijuar një marrëdhënie pothuajse armiqësore me aromat trupore.
Njerëzit lahen vazhdimisht, depilohen, përdorin deodorantë, parfume dhe produkte që premtojnë eliminimin e çdo ere natyrore.
Në këtë përpjekje për pastërti absolute, sipas tij, kemi humbur kontaktin me trupin tonë.
Gualtieri përmend muskun animalik, dheun, urinën, qimet e kalit dhe aromën e qenit të lagur si materiale që e magjepsin.
Jo sepse janë të këndshme në kuptimin tradicional, por sepse janë të fuqishme, të vështira për t’u kontrolluar dhe për t’u ekuilibruar.
Kur arrin t’i vendosë në një kompozim të harmonishëm, rezultati mund të jetë jashtëzakonisht tërheqës.
Ai shkon edhe më tej, duke kundërshtuar idenë se aroma natyrore e trupit është domosdoshmërisht pengesë për tërheqjen seksuale.
Madje tregon se, gjatë vizitave në dyqanet që shesin parfumet e tij, ka vënë re një paradoks: disa prej shitësve më të suksesshëm kishin aromë trupore shumë të fortë.
Sipas tij, kjo bie ndesh me mesazhin e industrisë kozmetike, që e lidh tërheqjen me neutralizimin e çdo arome personale.
Këto janë bindje dhe vëzhgime të parfumierit, jo përfundime shkencore të vërtetuara.
Seminalis: parfumi i frymëzuar nga takimi i spermatozoidit me vezën
Një nga krijimet më të pazakonta të Orto Parisi është Seminalis.
Gualtieri tregon se gjatë krijimit u interesua për bourgeonal-in, një molekulë aromatike me karakter floral, që ai e përshkruan si të ngjashme me një zambak lugine pak të kalbur.
Frymëzimi lidhej me kërkime shkencore mbi mënyrën se si spermatozoidet reagojnë ndaj sinjaleve kimike. Kjo nuk do të thotë se parfumi ka një efekt të provuar mbi fertilitetin apo tërheqjen seksuale.
Fillimisht ai mendonte se Seminalis do të tërhiqte më shumë gratë.
Por ndodhi e kundërta: sipas tij, shumica e blerësve ishin burra.
E njëjta gjë ndodhi me Duro, një krijim i Nasomatto që lidhet me idenë e forcës mashkullore dhe me aromën e trupit të vetë parfumierit.
Ai e kishte menduar si një parfum më mashkullor, por zbuloi se përdorej edhe nga shumë gra.
Për Gualtierin, ndarja e parfumeve sipas gjinisë është gjithnjë e më pak domethënëse.
Ai i konsideron të gjitha krijimet e tij unisex dhe këmbëngul se zgjedhja e aromës duhet të bëhet sipas emocionit, jo sipas etiketës.
Madje pretendon se ka parë njerëz introvertë të bëhen më të hapur në sjellje pasi kanë përdorur parfume të caktuara.
Për të, aroma nuk ndryshon domosdoshmërisht personalitetin, por mund të ndikojë në gjendjen emocionale dhe mënyrën se si njeriu e përjeton veten.
Sadonaso: një parfum i lindur nga trauma, klubet e seksit dhe butësia e papritur
Historia e krijimit të Sadonaso është ndoshta më intriguesja e intervistës.
Gjithçka nisi pasi Gualtieri pa filmin finlandez Dogs Don’t Wear Pants, një komedi të zezë erotike të vitit 2019.
Filmi trajton traumën, kujtesën dhe marrëdhëniet e pazakonta seksuale.
Një skenë ku parfumi shërben për të rikthyer një kujtim e shtyu Gualtierin të mendonte për një aromë që do të eksploronte kalimin nga trauma drejt një përvoje tjetër.
Ai nuk donte të krijonte parfumin e pritshëm të botës BDSM, me lëkurë, lateks dhe musk të rëndë.
Përkundrazi, kërkonte kontrastin.
Gjatë një feste në një klub, ku kishte shkuar i veshur sipas modës së viteve 1920, u gjend mes burrave trupmëdhenj, me zinxhirë, veshje lëkure, pajisje erotike dhe mjekra të gjata.
Pamja e tyre ishte kërcënuese, por bisedat zbuluan njerëz jashtëzakonisht të butë dhe të sjellshëm.
Përvoja të ngjashme pati edhe në klube seksi në Berlin dhe Milano.
Kjo e bëri të mendonte për kontrastin mes pamjes së jashtme dhe natyrës së brendshme.
Në vend të një parfumi agresiv, vendosi të krijonte diçka pudrore, të ëmbël, të ngrohtë dhe komode.
Sadonaso u bë kështu një lojë mes pritshmërisë dhe realitetit.
Edhe realizimi i videos promovuese pati anën e vet komike.
Gualtieri tregon se provoi të vishej me lateks dhe zbuloi sa e ndërlikuar ishte procedura: pudër, lubrifikant, zinxhirë dhe disa njerëz që duhej ta ndihmonin të vishej.
Në fund filloi të pyeste veten nëse po e shijonte ende gjithë atë përvojë.
Erotizmi nuk fillon te seksi, por te imagjinata
Për Gualtierin, erotizmi është shumë më tepër sesa akti seksual.
Ai e lidh me shqisat, me njohjen e trupit, me dëshirën dhe me fantazinë.
Sipas tij, një pjesë e madhe e erotizmit qëndron pikërisht te ajo që imagjinohet, por nuk realizohet fizikisht.
Ai e sheh erotizmin edhe në natyrë: në ciklet e shumimit të kafshëve, në ndryshimet e stinëve, te bimët dhe proceset e riprodhimit.
Trupi, lëkura, zhveshja dhe mbulimi janë për të pjesë e së njëjtës lojë.
Kjo shpjegon përse krijimet e tij nuk synojnë vetëm të jenë sensuale, por të nxisin një reagim më të ndërlikuar psikologjik.
Bergamask: përpjekja për të krijuar një agrume që nuk zhduket
Një tjetër rrëfim i rëndësishëm lidhet me Bergamask, parfumin që Gualtieri ka përdorur personalisht për vite.
Ai zbulon se një formulë rreth 95% e ngjashme me Bergamask ishte parfumi i tretë që kishte krijuar në rininë e tij.
Që në vitet 1980, ishte i magjepsur nga agrumet.
Problemi ishte jetëgjatësia.
Portokalli, limoni, mandarina dhe petitgrain-i përmbajnë shumë përbërës aromatikë të avullueshëm, ndaj freskia e tyre shpesh largohet shpejt nga lëkura.
Gualtieri donte të krijonte një parfum agrumesh që të zgjaste jashtëzakonisht shumë.
Studionte aroma klasike si Eau Sauvage, 4711 dhe Jean Marie Farina, por synimi ishte tjetër: një freski pothuajse agresive, që të të godiste menjëherë shqisat.
Ai e krahason ndjesinë me kafshimin e një molle të sapokëputur ose me intensitetin e një veprimi instinktiv.
Bergamask është rezultati i kësaj ideje të hershme.
Pse nuk dëshiron të përsërisë suksesin
Në botën e parfumerisë, suksesi i një formule shpesh pasohet nga dhjetëra variante të ngjashme.
Gualtieri e urren këtë logjikë.
Ai thotë se mërzitet nga përsëritja dhe përpiqet të largohet nga çdo formulë që fillon t’i duket familjare.
Edhe kur një parfum shet shumë, nuk dëshiron të krijojë vazhdimisht versione të tij.
Sipas tij, një parfumier mund të punojë gjithë jetën me të njëjtin material dhe sërish të zbulojë kombinime të panjohura.
Prandaj procesi i tij është i gjatë: kërkon të befasojë veten përpara se të befasojë publikun.
Ai kritikon industrinë që prodhon kopje të kopjeve, sepse kompanitë kanë frikë të investojnë në krijime që mund të mos shiten.
Në këtë pikë, Gualtieri e lidh parfumerinë me problemin më të gjerë të kapitalizmit: standardizimin e produkteve dhe frikën nga eksperimentimi.
Inteligjenca artificiale dhe e ardhmja e parfumerisë
Megjithëse është një krijues thellësisht instinktiv, Gualtieri nuk e përjashton teknologjinë.
Ai vëren se kompanitë e aromave kanë nisur të përdorin inteligjencën artificiale për të eksperimentuar me formula të reja.
Për të, kombinimet e mundshme janë praktikisht të pafundme, njësoj si në gastronomi.
Nuk beson se ekziston një kufi përfundimtar i parfumerisë.
Kufijtë, sipas tij, vendosen kryesisht nga njerëzit, zakonet dhe frika prej së panjohurës.
Ai mendon se aroma që dikur konsideroheshin të neveritshme, me kalimin e kohës mund të pranohen më lehtë.
Kjo është arsyeja pse parfumeria eksperimentale shpesh ecën përpara shijeve të publikut të gjerë.
Parfum në ujin e shenjtë dhe eksperimente në rrugë
Një nga episodet më të pazakonta të karrierës së tij nuk lidhet me një flakon, por me një kishë.
Gualtieri tregon se ka shtuar fshehurazi vaj aromatik në ujin e shenjtë, në mënyrë që njerëzit që bënin shenjën e kryqit të ndienin papritur një aromë të panjohur mbi trupin e tyre.
Ai ka realizuar edhe ndërhyrje të tjera publike, si shpërthimi i një tullumbaceje të mbushur me aromë ose vendosja e një qeseje infuzioni në një pemë, prej së cilës pikonte parfum.
Qëllimi ishte të provokonte reagime dhe të nxiste komunikim mes njerëzve.
Në një rast kishte planifikuar një ndërhyrje të ngjashme në Bazilikën e Shën Pjetrit në Romë, por planet u anuluan për shkak të masave të sigurisë për një vizitë të Bill Clintonit.
Gualtieri shpjegon se në qytetet moderne njerëzit shpesh nuk përshëndeten, nuk buzëqeshin dhe nuk komunikojnë me të panjohurit.
Ai dëshiron ta ndërpresë këtë indiferencë përmes aromës.
“Jam lodhur nga flakonët”
Megjithëse ka ndërtuar dy marka të suksesshme parfumerie, Gualtieri pranon se dëshiron të shkojë përtej parfumit si objekt tregtar.
Ëndrra e tij është që aroma të dalë nga flakoni dhe të bëhet pjesë e hapësirës publike, artit dhe performancës.
Ka realizuar skulptura aromatike, eksperimente me parfum të pijshëm, veshje dhe performanca fizike.
Në intervistë tregon se po mendonte edhe për krijime të reja në modë, duke nisur nga një rrobë e Orto Parisi që mund të vishej pas dushit dhe të mbahej gjatë gjithë ditës.
Por projekti që e kishte përfshirë më shumë ishte vreshti në Toskanë.
Dhe, siç pritej, kishte krijuar një opinion po aq kritik për industrinë e verës sa për atë të parfumeve.
Nga Amazona te një parfum për të larguar energjinë negative
Në fund të intervistës, Gualtieri zbulon se sapo ishte kthyer nga një përvojë me ayahuasca-n në Amazonën peruane.
Ritualet, bimët e djegura dhe lëngjet aromatike të përdorura në ceremonitë tradicionale i kishin dhënë një ide të re.
Dëshironte të krijonte një aromë që, në kuptimin simbolik dhe emocional, të ndihmonte njeriun të shkëputej nga përvojat negative.
Ai fliste për traumat, lodhjen psikologjike dhe energjinë e rëndë që njerëzit mbartin gjatë ditës.
Në pyll kishte parë përdorimin ritual të bimëve për pastrim dhe për një ndjesi rifillimi.
Kjo ide do të lidhej më vonë me universin krijues të Risvelium, një prej parfumeve më të reja të Orto Parisi.
Nuk bëhet fjalë për një efekt terapeutik të provuar, por për mënyrën se si Gualtieri e interpreton marrëdhënien mes aromës, kujtesës dhe gjendjes emocionale.
Njeriu që e ktheu të pakëndshmen në luks
Në fund, Alessandro Gualtieri mbetet një paradoks i industrisë së parfumerisë.
Ai kritikon marketingun, por ka ndërtuar dy marka të njohura ndërkombëtarisht.
Refuzon formulat e sigurta, por ka krijuar parfume që janë kthyer në suksese tregtare.
Eksperimenton me aroma që mund të shkaktojnë neveri, por i shet si produkte luksi.
Dhe ndërsa pjesa më e madhe e industrisë kërkon të krijojë parfumin që do t’u pëlqejë sa më shumë njerëzve, ai kërkon diçka krejt tjetër: një aromë që të ngjallë një emocion, edhe nëse ai emocion është shqetësimi.
Për Gualtierin, një parfum që nuk provokon asnjë reagim është ndoshta një parfum që nuk ka thënë asgjë.
Dhe pikërisht këtu qëndron sekreti i tij: nuk përpiqet të na bëjë thjesht të mbajmë aromë të mirë. Përpiqet të na kujtojë se, përpara se të bëheshim konsumatorë të parfumeve, ishim qenie me trup, instinkte, kujtime dhe aroma tona.
⸻
Bazuar në intervistën e Michael Portnoy me Alessandro Gualtierin, “Alessandro Gualtieri on Sniffing the Excess of Soul”, botuar në Extra Extra, nr. 23. Teksti është përshtatur në formë artikulli narrativ në shqip. Deklaratat e parfumierit janë parafrazuar, ndërsa citimet e shkurtra janë përkthyer nga origjinali.
