Çmimi Nobel për Fizikë 2026 i është dhënë fizikantit Francis Halzen, për punën e tij pioniere në zbulimin e neutrino-ve kozmike me energji të lartë, duke përdorur akullin e Antarktidës si pjesë të një observatori gjigant.
Halzen është një nga figurat kryesore pas IceCube Neutrino Observatory, një eksperiment i pazakontë i ndërtuar në Polin e Jugut. Në vend të një teleskopi tradicional që drejtohet nga qielli, IceCube përdor më shumë se 5 mijë sensorë të vendosur thellë nën akullin e Antarktidës.
Sensorët janë shpërndarë në një vëllim prej rreth një kilometri kub akulli dhe disa prej tyre ndodhen më shumë se 2 kilometra nën sipërfaqe. Detyra e tyre është të kapin sinjalet jashtëzakonisht të dobëta që krijohen kur neutrino-t ndërveprojnë me materien.
Neutrino-t shpesh quhen “grimca fantazmë”, sepse kanë pothuajse zero masë dhe mund të kalojnë përmes materies pa lënë gjurmë. Miliarda prej tyre mund të kalojnë nëpër trupin e njeriut çdo sekondë pa u ndier.
Pikërisht kjo karakteristikë i bën jashtëzakonisht të vështira për t’u zbuluar, por edhe shumë të vlefshme për astronomët. Ndryshe nga drita, neutrino-t mund të udhëtojnë nga zonat më ekstreme të universit pa u devijuar ose përthithur gjatë rrugës.
IceCube ka arritur të identifikojë neutrino me energji shumë të lartë që vijnë nga jashtë Sistemit Diellor dhe madje nga burime të largëta kozmike. Kjo u ka hapur shkencëtarëve një mënyrë krejt të re për të studiuar universin.
Nëpërmjet këtyre grimcave, studiuesit shpresojnë të kuptojnë më mirë disa nga fenomenet më të fuqishme në hapësirë, përfshirë vrimat e zeza, galaktikat aktive dhe shpërthimet kozmike.
Eksperimenti është veçanërisht i pazakontë sepse vetë akulli i Antarktidës është pjesë e instrumentit shkencor. Kur ndodh një ndërveprim i rrallë, sensorët regjistrojnë dritën e prodhuar në akull dhe të dhënat përdoren për të rindërtuar drejtimin dhe energjinë e grimcës.
Vlerësimi me Nobel i punës së Halzen shënon edhe njohjen e një fushe relativisht të re të astronomisë, ku shkencëtarët nuk e vëzhgojnë universin vetëm përmes dritës, por përdorin grimca pothuajse të padukshme për të zbuluar sekretet e tij.
