Në Mbledhjen e Përgjithëshme të gjyqtarëve të Republikës që ende është në zhvillim, Kryetari i Gjykatës së Lartë, në hyrje të saj, e tha atë që duhej thënë: se pavarësia e gjyqësorit nuk negociohet, se Kushtetuta nuk pyet buxhetin nëse ka fonde, dhe se një normë e shfuqizuar nga Gjykata Kushtetuese nuk mund të rikthehet në fuqi thjesht sepse dikush në Ministrinë e Financave ka vendosur të bëjë sikur s'e sheh. Deri këtu, çdo fjali ishte e drejtë, e nevojshme dhe e argumentuar mirë. Problemi nuk është ajo që tha. Problemi është ajo që la pa thënë.
Sepse në një Republikë ku pagat e gjithë sistemit të drejtësisë kanë një muaj që nuk paguhen, deklarata e parimit, sado elegante, nuk zëvendëson planin e veprimit. Dhe kjo mbledhje kishte nevojë pikërisht për këtë të dytën.
Ajo që u tha mirë
Le ta themi qartë: rikonceptimi i çështjes ishte lëvizja më e mprehtë e fjalës. Ekzekutivi ka çdo interes ta shesë këtë si "përplasje mes pushteteve" — sepse konflikti politik zgjidhet me marrëveshje, kompromis, negocim. Kryetari e ktheu diskutimin atje ku i takon: te detyrueshmëria e një vendimi përfundimtar kushtetues, që nuk negociohet, thjesht zbatohet. Po ashtu e mirë ishte kujdesi për të mos e lënë administratën gjyqësore peng të një debati që as e ka krijuar, as mund ta zgjidhë. Sekretarë gjyqësorë pa pagë në prag të vitit shkollor — kjo pjesë e fjalës kishte zemër, jo vetëm analizë juridike.
Por zemra dhe parimi, sado të drejtë, nuk paguajnë faturat e gushtit dhe shtatorit.
Boshllëku qendror: "mjetet ekzistojnë" — po cilat janë
Fjalia më domethënëse e gjithë deklaratës ishte edhe më e paqarta: "mjetet juridike ekzistojnë dhe duhet të përdoren me qetësi, përgjegjësi dhe vendosmëri." E bukur si formulë. E zbrazët si udhërrëfyes. Sepse kur e pyet veten "cilat mjete konkretisht, kush i ngre, brenda çfarë afati" — përgjigja e fjalës është heshtje elegante.
Kjo heshtje nuk është rastësi, është zgjedhje diplomatike — të mos duket sikur gjyqësori kërcënon ekzekutivin. E kuptueshme si instinkt institucional. Por çmimi i kësaj kujdesie ekstreme është se ekzekutivi e ka të lehtë ta presë situatën: pa afat, pa pasojë të menjëhershme, presioni mbetet moral, jo strukturor. Dhe presioni moral, siç e kemi parë me dhjetëra herë në këtë dekadë të drejtësisë shqiptare, ka jetëgjatësi mediatike prej disa ditësh.
Po aq domethënëse është mungesa e çdo referimi konkret te reagimi i vetë Gjykatës Kushtetuese, i datës 7 shtator — aktori më i lartë në këtë histori, që tashmë kishte thënë qartë se vendimet e saj janë "përfundimtare dhe të detyrueshme" dhe se çështjet buxhetore të saj nuk mund të përdoren si justifikim. Fjala e Kryetarit të Gjykatës së Lartë e përdor GJK-në si burim legjitimimi retorik, jo si aleat procedural me të cilin sinkronizohet një veprim i përbashkët. Dhe askund s'shpjegohet pse Kuvendi dështoi ta miratonte ligjin brenda afatit — paaftësi apo bllokim i qëllimshëm? Pa këtë përgjigje, s'dihet nëse jemi para një aksidenti institucional apo një strategjie.
Çfarë duhej të thoshte: një hartë veprimesh, jo një deklaratë parimesh
Kjo është ajo që i mungoi fjalës — dhe që çdo institucion serioz, kur del përballë krizës, e ka gati para se të hyjë në sallë: një sekuencë veprimesh, me shkallëzim presioni dhe me afate. Jo si kërcënim, por si strategji legjitime brenda vetë territorit të ligjit që Kryetari vetë e përmendi si i vetmi territor i lejuar për gjyqësorin.
Si njerëz të ligjit, por dhe mbartës pushteti, dhe si viktima të një padrejtësie prej qeverisë, mund të sigjeronte një hartë veprimesh me afate të percaktuara, p.sh.:
Java e parë — presioni i shpejtë, brenda gjykatave: Padi administrative kundër refuzimit të Thesarit për të ekzekutuar aktet e KLGJ/KLP, të shoqëruara me kërkesë për masë të përkohshme. Ky është mjeti më i shpejtë realisht ekzistues — mund të prodhojë urdhër ekzekutimi brenda ditësh, jo muajsh. Në paralel, kërkesë zyrtare drejtuar vetë Gjykatës Kushtetuese për konfirmim shtesë procedural mbi normën aplikuese aktuale — jo thjesht komunikatë shtypi, siç ndodhi më 7 shtator, por qëndrim zyrtar që rëndon peshën juridike të çështjes.
Java e dytë deri e katërt — shtrëngimi institucional: Nëse padia administrative nuk prodhon zbatim, hapja e çështjes së konfliktit të kompetencave ndërmjet KLGJ/KLP dhe Këshillit të Ministrave pranë GJK-së — një rrugë më e ngadaltë, por që qartëson përgjithmonë kufijtë kushtetues dhe krijon precedent të pashmangshëm për të ardhmen. Në të njëjtën kohë, kërkesë e motivuar drejtuar Kuvendit, me shifra konkrete të diferencave financiare që rriten çdo muaj vonesë — jo apel i përgjithshëm, por faturë. Dhe paralajmërim, se çdo iniciativë që shmang ekzekutimin e vendimit të Gjykatës Kushtetuese, sipas standardeve qe ajo ka vendosur ne vendimin e saj, do te ishte një thellim i krizës dhe nuk do zgjidhte cështjen!
Muaji i dytë e më tej — presioni sistemik dhe institucional i jashtëm: Nëse deri këtu situata mbetet e pazgjidhur, atëherë kërkesë për vlerësim disiplinor të nëpunësve përgjegjës të Thesarit sipas ligjit të nëpunësit civil — jo si akt hakmarrjeje, por si detyrim ligjor normal ndaj çdo institucioni që refuzon të zbatojë akte administrative në fuqi. Dhe, paralelisht, sinjalizim drejt mekanizmave evropianë të monitorimit të shtetit të së drejtës, në kuadër të Kapitullit 23 — jo si kërcënim ndaj shtetit shqiptar, por si dokumentim faktik i një moszbatimi që normalisht do të kishte pasojë në vlerësimet vjetore të progresit.
Rezerva e fundit, e përdorshme vetëm nëse gjithçka tjetër dështon: Përgjegjësia penale për mosekzekutim vendimi gjyqësor. Këtu kujdesi duhet të jetë maksimal — jo sepse mjeti s'ekziston ligjërisht, por sepse përdorimi i tij i parakohshëm e kthen betejën nga "mbrojtje e pavarësisë kushtetuese" në "hakmarrje ndaj një nëpunësi", dhe ia dhuron kundërshtarit narrativën që i intereson më shumë: viktimizimin.
Përfundim
Fjala e Kryetarit të Gjykatës së Lartë kishte zemër dhe kishte të drejtë juridike të pakontestueshme. Por një institucion që thotë "Kushtetuta nuk negociohet" duhet gjithashtu të tregojë se çfarë bën kur pala tjetër vendos të mos e dëgjojë. Përndryshe, rrezikojmë të përsërisim atë që drejtësia shqiptare e ka përsëritur me vite: deklarata të forta parimesh, ndjekur nga heshtje operacionale, ndjekur nga zbutje e ngadaltë e situatës pa asnjë pasojë reale për atë që e krijoi krizën. Dhe herën tjetër, kur dikush në Thesar do të vendosë sërish të "harrojë" të ekzekutojë një vendim të Gjykatës Kushtetuese, do ta dijë tashmë — nga precedenti — se mund ta bëjë pa pasojë. Kjo është ajo që rrezikon vërtet gjyqësori sot: jo humbjen e një beteje pagash, por humbjen e frikës institucionale që një shtet i së drejtës duhet ta ushqejë tek çdo pushtet që tundohet ta shkelë Kushtetutën.
Sidomos, tani kur qeveria, po nxiton, që në 17 shtator të miratojë një skemë pagash, që nuk zbaton vendimin e Gjyjatës Kushtetuese, dhe kërkon kështu të nështrojë pushtetin gjyqësor!
Mbledhja ende nuk ka përfunduar, megjithëkëtë. Të shohim nëse janë vërtet bartës dinjitozë të drejtësise, apo viktima pa integritet!
E pavarësisht asaj që nuk u tha me zë e figurë, veprimet u shpërndanë në celularët e gazetarëve nga gjyqtarët, duke shkuar direkt në aktin e fundit të presionit: padinë penale ndaj qeverisë në SPAK.
Pyetja që ngel është: pse Sadushi nuk pati potencë vokale për të thonë: po, po kallëzojmë në SPAK qeverinë dhe unë po firmos i pari?
