Diku në Shqipërinë rurale qëndron një kafaz. Një kafaz gjigant, që nuk mban kafshë, por njerëz.
Këta njerëz nuk janë kriminelë – janë migrantë.
Migrantë në rrugën e tyre drejt Bashkimit Evropian, ose më saktë: migrantë që tashmë kanë arritur në Bashkimin Evropian. Kafazi në Shqipëri është “territor italian”: është paguar dhe ndërtuar në emër të kryeministres italiane Giorgia Meloni.
Dhe megjithëse gjyqtarët italianë po përpiqen t’i japin fund kësaj sepse burgosja e migrantëve, vetëm pse janë migrantë nuk është ligjore, qeveria vazhdon pa u ndalur, duke sulmuar publikisht gjyqtarët, duke i akuzuar se po rrezikojnë sigurinë kombëtare.
Kjo nuk është ndonjë spektakël i çuditshëm fashist që ndodh në anën tjetër të oqeanit, nën drejtimin e presidentit amerikan Donald Trump. Kjo histori po zhvillohet në Evropë dhe shihet nga presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, si një model i mundshëm për mënyrën se si i gjithë Bashkimi Evropian mund të trajtojë migrantët.
Kjo është një histori që zhvillohet larg vëmendjes së mediave. E mbrojtur me kujdes nga ndërhyrja e organizatave të të drejtave të njeriut dhe e politikëbërësve. Ligjërisht aq komplekse sa edhe ekspertët juridikë shpesh mbeten pa përgjigje.
Ky kafaz është versioni evropian i burgut famëkeq Guantanamo — vetëm se këtu nuk mbahen terroristë të dyshuar, por migrantë.
Është një ëndërr e së djathtës ekstreme. Dhe realiteti aktual.
Më 6 nëntor 2023, Italia dhe Shqipëria nënshkruan një marrëveshje për migracionin: një marrëveshje që i lejon Italisë të ndërtojë dy struktura në territorin shqiptar. Këtu, Italia mund të shqyrtojë kërkesat për azil dhe të mbajë persona pa dokumente. Kryeministrja italiane Giorgia Meloni e quajti këtë një “zgjidhje inovative që tregon se bashkëpunimi dhe miqësia krijojnë ide të reja” dhe një marrëveshje që “mund të bëhet model për partneritete të ngjashme”.
Është diçka që burokratët në Bruksel e shohin me shumë interes. Qeveritë evropiane prej vitesh kanë kërkuar një model për të strehuar azilkërkuesit jashtë territorit të BE-së – për ta zhvendosur disi “krizën e refugjatëve”, për të cilën shumë evropianë shqetësohen, larg territorit të tyre. Në vitin 2022, qeveria britanike nënshkroi një marrëveshje me Ruandën, e cila u bllokua në momentin e fundit nga një gjykatës (azilkërkuesit ishin tashmë në avion). Vitin e kaluar, një anëtar i kabinetit holandez foli për një marrëveshje me Ugandën për pranimin e azilkërkuesve (Uganda rezultoi se nuk kishte dijeni për këtë).
Italia është tani vendi i parë evropian që duket se po përpunon migrantë jashtë kufijve të saj. Presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, e quajti marrëveshjen Itali-Shqipëri një “shembull të mendimit jashtë kornizave”.
Pakti i ri Evropian për Migracionin, i cili do të hyjë në fuqi në qershor 2026, është një hap i rëndësishëm drejt përhapjes së këtij modeli në të gjithë BE-në. Këto ligje të reja për migracionin do të heqin disa pengesa ligjore, duke e bërë më të lehtë arritjen e marrëveshjeve me vende jashtë BE-së.
Në këtë kontekst, është më e rëndësishme se kurrë të kuptohet se çfarë përfshin kjo marrëveshje dhe çfarë çmimi mund të paguajë BE-ja për të formësuar sistemin e saj të azilit. Gjatë vitit të kaluar, ne kemi hetuar se si funksionon konkretisht ky model Itali-Shqipëri. Kemi analizuar kostot dhe përfitimet, boshllëqet ligjore dhe shkeljet që u deshën për të nisur projektin, ndikimin tek migrantët dhe pasojat e mundshme për të drejtën e azilit në BE.
Shpejt u bë i qartë një paradoks: megjithëse marrëveshja Itali-Shqipëri përshkruhet si “model”, është pothuajse e pamundur që bota e jashtme ta shohë këtë model. Dhjetëra kërkesa për intervista, raporte dhe dokumente u refuzuan nga autoritetet. Shpesh nuk morëm as përgjigje — dhe nuk kishte ku të ankoheshim për këtë heshtje.
Gradualisht zbuluam se kjo mungesë transparence është tipike për marrëveshjen. Punonjësit nënshkruajnë marrëveshje të rrepta konfidencialiteti. Kontratat nuk publikohen gjithmonë dhe ndonjëherë as nuk tenderohen publikisht.
Kjo histori, në nëntë kapituj, është një përpjekje për të hedhur dritë mbi këtë marrëveshje. Me ndihmën e mbi 30 kërkesave për informacion publik, raporteve në Itali dhe Shqipëri, procesverbaleve të mbledhjeve dhe intervistave me politikëbërës, studiues, juristë, prokurorë, aktivistë dhe migrantë, ne rindërtuam mekanizmat e një marrëveshjeje që mund të jetë e ardhmja e politikës evropiane të migracionit.
Përzgjedhja në det/ Faza e parë e marrëveshjes
Dihet pak për mënyrën se si u arrit marrëveshja për migracionin mes Italisë dhe Shqipërisë. As Italia dhe as Shqipëria nuk patën grupe publike pune, negociata të gjata apo diskutime parlamentare para marrëveshjes.
Ajo që dihet është se në vitin 2022, Giorgia Meloni, lidere e partisë së djathtë ekstreme Fratelli d’Italia, fitoi zgjedhjet në Itali me premtime të forta për bllokimin e migracionit në Mesdhe dhe për zhvendosjen e procedurave të azilit jashtë BE-së.
Dihet gjithashtu se në pranverën e vitit 2023, ajo pati të paktën dy takime me Alexander Downer – ish-ministër i Jashtëm i Australisë dhe arkitekt i “Zgjidhjes së Paqësorit”, sipas së cilës migrantët që përpiqeshin të hynin në Australi me anije mbaheshin në ishuj të largët në Paqësor.
Në verën e vitit 2023, Meloni bëri një udhëtim me varkë nga shtëpia e saj e pushimeve në Pulia për një vizitë jozyrtare në Shqipëri, ku u takua me kryeministrin shqiptar Edi Rama.
Rama më vonë deklaroi se ideja e marrëveshjes lindi atë verë, kur sipas tij Meloni ishte “e shqetësuar për ardhjen e migrantëve” dhe “nuk mund të pushonte”. “Kështu u përpoqa të gjeja si mund të ndihmonim,” tha ai.
Më 6 nëntor 2023, Meloni dhe Rama nënshkruan marrëveshjen, zyrtarisht të quajtur “Protokolli për Forcimin e Bashkëpunimit në Fushën e Migracionit”.
Në konferencën për shtyp, Meloni foli për një “partneritet strategjik” që do të “pasurojë një miqësi historike”. “Migracioni i parregullt masiv,” tha ajo, “është një sfidë e përbashkët evropiane që duhet trajtuar përmes bashkëpunimit mes BE-së dhe vendeve jo anëtare.” Ajo shtoi se kjo mund të bëhet model për marrëveshje të ngjashme. Këtu fshihet edhe premtimi për Shqipërinë: mbështetje në rrugën drejt anëtarësimit në BE.
Ndërkohë, Meloni synon të tregojë një politikë të ashpër ndaj migracionit, madje edhe para se të arrish në Itali, mund të përfundosh i ndaluar në Shqipëri, me shpresën për të frenuar kalimet me varka në Mesdhe.
Sipas protokollit, Italia mund, për të paktën pesë vjet, të përdorë pjesë të territorit shqiptar për të ndërtuar dy struktura për menaxhimin e migrantëve të parregullt, me shpenzimet dhe juridiksionin e saj. Ndërtimi nisi në mars 2024 dhe gjashtë muaj më vonë ndërtesat e para ishin gati.
Në qytetin portual të Shëngjinit ndodhet një qendër pritjeje. Një kompleks azili ndodhet në një zonë ushtarake pranë qytetit rural të Gjadrit. Qendrat kanë kapacitet për rreth 3,000 migrantë në muaj, ose 36,000 në vit.
Migrantët e parë u dërguan në Shqipëri në tetor 2024. Më 12 tetor 2024, anija patrulluese italiane Libra u nis nga Porto Empedocle në Siçili. Pas një ndalese në Lampedusa, në bord hipën përfaqësues nga IOM dhe UNHCR.
Më 14 tetor, Libra u takua me dy anije të rojes bregdetare italiane, në të cilat ndodheshin 85 migrantë të shpëtuar në det. Oficerët përzgjodhën ata që konsideroheshin “të përshtatshëm” për transferim në Shqipëri: meshkuj të rritur, pa vulnerabilitete, nga vende të konsideruara “të sigurta”.
Më 16 tetor 2024 migrantët mbërritën në Shëngjin dhe më pas u transferuan në Gjadër. Dy ditë më vonë, të gjithë morën refuzim për azil. Një gjykatë në Romë vendosi se ata nuk duhej të ndaloheshin dhe u transferuan në Itali. Pas këtij rasti dhe dy grupeve të tjera të migrantëve në nëntor 2024 dhe janar 2025, modeli ishte i njëjtë: transferim në Shqipëri, ndalim për pak ditë dhe më pas kthim në Itali pas vendimeve të gjykatave. Qendra në Gjadër mbeti bosh.
Qeveria italiane reagoi ashpër ndaj vendimeve të gjykatave. Meloni i quajti vendimet e gjykatës propagandë dhe filloi t’i referohej gjyqtarëve si “toghe rosse” (toga të kuqe). Një nga gjyqtaret ishte Silvia Albano, e cila pas vendimeve për moslejimin e ndalimit të migrantëve në Shqipëri u bë objekt sulmesh dhe kërcënimesh me vdekje. Për disa muaj ajo ishte nën mbrojtje policore.
Arsyeja e kundërshtimit të gjyqtarëve lidhej me ligjin e BE-së. Italia dërgonte në Shqipëri migrantë nga vende të konsideruara “të sigurta”, të cilët sipas ligjit mund të kalojnë procedura të përshpejtuara azili.
Kapitulli II
Demonizimi i “togave të kuqe”/ Çfarë është një “vend i sigurt i origjinës”?
“Papritur, emri im ishte kudo: në emisione televizive, në gazeta, në rrjetet sociale.” Silvia Albano (64) flet me një ton të butë dhe të matur në zyrën e saj në Romë. Ajo ka punuar si gjyqtare në fushën e azilit dhe ligjit të migracionit për pesëmbëdhjetë vjet dhe është presidente e Magistratura Democratica, një shoqatë gjyqtarësh dhe prokurorësh që mbron demokracinë dhe shtetin e së drejtës. Natyrisht, ajo e di që ligji i migracionit është politikisht i ndjeshëm. Por ajo që ndodhi pas vendimeve të saj, të cilat penguan ndalimin e azilkërkuesve në Shqipëri – ishte diçka që ajo nuk mund ta imagjinonte kurrë.
“Filloi me akuza nga anëtarë të partisë së Melonit: ministra dhe zyrtarë të tjerë të qeverisë. Por shumë shpejt u kthye në një fushatë të madhe urrejtjeje online,” thotë ajo. Dikush i dërgoi një email: “Prokurore militante dhe e korruptuar, shpresoj që dikush të të qëllojë sa më shpejt. Ajo do të jetë një ditë gëzimi dhe festimi.” Pas kësaj pasuan edhe kërcënime të tjera me vdekje. Edhe Elon Musk, pronari i rrjetit X dhe një partner i rëndësishëm i Donald Trump në atë kohë, u përfshi duke thënë: “Këta gjyqtarë duhet të largohen.”
Situata u përkeqësua aq shumë sa Albano u vendos nën mbrojtje policore për disa muaj. “Në të kaluarën, ishin gjyqtarët penalë që hetonin mafian ata që kishin nevojë për mbrojtje policore,” thotë ajo. “Tani janë edhe gjyqtarët e migracionit. Nuk do ta kisha imagjinuar kurrë këtë.”
Ia vlen të kuptohet pse Albano dhe kolegët e saj nuk e miratuan ndalimin e azilkërkuesve në Shqipëri. Kjo nuk kishte të bënte me preferenca politike; lidhej me ligjin e Bashkimit Evropian. Për ta kuptuar këtë, nevojitet pak kontekst.
Italia dërgonte në Shqipëri vetëm persona nga ato që i konsideronte “vende të sigurta të origjinës”, kryesisht nga Bangladeshi dhe Egjipti. Ligji i BE-së parashikon që shtetasit nga këto “vende të sigurta” kanë shumë pak gjasa të përfitojnë azil dhe për këtë arsye mund t’i nënshtrohen një procedure të përshpejtuar për shqyrtimin e kërkesës për azil./De Correspondent
