Dhimbje të padurueshme në kokë, humbje ekuilibri, probleme me kujtesën dhe dëmtime që zgjasin me vite. Prej një dekade, dhjetëra agjentë amerikanë të inteligjencës raportojnë simptoma të pashpjegueshme. Disa dyshojnë se janë goditur nga një armë e fshehtë ruse që përdor mikrovalë. Të tjerë e konsiderojnë një fenomen psikologjik. Por një investigim i ri i gazetës britanike The Guardian ngre një pyetje edhe më shqetësuese: a ka fshehur vetë CIA prova për sulmet ndaj njerëzve të saj?
Në prill të vitit 2019, një oficer i lartë i CIA-s, i cili ndodhej për punë në Londër, u zgjua pas mesnate nga një dhimbje koke e tmerrshme. Ishte i mbuluar në djersë, ndiente sikur sytë po i rrotulloheshin dhe nuk arrinte të qëndronte në këmbë.
Të nesërmen, gjatë një takimi pune, nuk mbante mend as emrat e kolegëve që njihte prej vitesh.
Fillimisht mendoi se ishte helmuar nga ushqimi. Por simptomat vazhduan për javë të tëra.
Pesë muaj më vonë, në një hotel në Varshavë, përjetoi një tjetër episod edhe më të rëndë. Dhimbjen e përshkroi si goditje të përsëritura me shkop bejsbolli në kokë.
Ai filloi të dyshonte se nuk ishte sëmundje, por një sulm i qëllimshëm.
Oficeri ishte angazhuar në operacione të rëndësishme të CIA-s kundër Rusisë.
Çfarë është sindroma e Havanës?
Emri vjen nga kryeqyteti i Kubës, ku në vitin 2016 diplomatë amerikanë raportuan se kishin përjetuar tinguj të pazakontë, presion në kokë, marramendje dhe probleme neurologjike.
Më pas, raste të ngjashme u raportuan nga agjentë dhe diplomatë amerikanë në vende të ndryshme, përfshirë Kinën, Rusinë dhe disa shtete europiane.
Fenomeni u quajt sindroma e Havanës, ndërsa institucionet amerikane përdorin termin “incidente shëndetësore anormale”.
Një nga hipotezat është se disa prej këtyre njerëzve mund të jenë goditur nga pajisje që lëshojnë energji të përqendruar, përfshirë mikrovalë me impulse.
Një hipotezë tjetër është se simptomat kanë shkaqe të ndryshme mjekësore, mjedisore ose psikologjike.
Nga Moska në Beograd: rastet që shtuan dyshimet
Në vitin 2017, Marc Polymeropoulos, një drejtues i lartë i operacioneve të CIA-s për Europën dhe Euroazinë, ndodhej në Moskë për takime me shërbimet ruse të inteligjencës.
Një natë u zgjua në hotel me marramendje të fortë, zhurmë në veshë dhe dhimbje të tmerrshme koke.
Problemet vazhduan edhe pas kthimit në Uashington. Ai u largua nga CIA në vitin 2019 dhe më vonë u diagnostikua me dëmtim të lehtë traumatik të trurit.
Por një tjetër dëshmi e rëndësishme e investigimit lidhet drejtpërdrejt me Ballkanin.
Në vitin 2015, një studiuese amerikane e mbrojtjes vizitoi Malin e Zi dhe Serbinë për takime me përfaqësues ushtarakë.
Gjatë qëndrimit në Beograd, ajo dyshoi se dikush po e ndiqte. Kur mbërriti në hotel, nisi të ndiente marramendje, të përziera dhe një ndjesi të pazakontë sikur po binte në boshllëk.
Më vonë iu shfaqën probleme me të folurin dhe përqendrimin, si edhe një dhimbje që e përshkroi si “një trapan që më hynte në sy”.
Gjendja shëndetësore u përkeqësua aq shumë sa përfundimisht iu desh të linte punën.
Rasti i saj është një nga episodet që kanë ngritur dyshime për aktivitete të fshehta kundër personelit amerikan edhe në Ballkan. Megjithatë, nuk është provuar se ajo u sulmua me një armë.
A qëndrojnë shërbimet ruse pas këtyre incidenteve?
Dy gazetarë investigativë të emisionit amerikan 60 Minutes, Michael Rey dhe Oriana Zill de Granados, kanë hetuar për vite me radhë rastet e sindromës së Havanës.
Në librin e tyre të ri, ata argumentojnë se pas disa incidenteve mund të qëndrojnë shërbimet sekrete ruse.
Sipas investigimit, disa nga personat e prekur kishin punuar në operacione që cenonin interesat e Moskës.
Gazetari investigativ Christo Grozev ka identifikuar gjithashtu përputhje të dyshuara mes udhëtimeve të oficerëve të njësisë 29155 të inteligjencës ushtarake ruse, GRU, dhe vendeve ku janë raportuar incidente.
Kjo njësi është lidhur më parë me operacione sabotimi dhe atentate jashtë Rusisë.
Megjithatë, përputhjet e udhëtimeve nuk provojnë se këta oficerë kanë kryer sulme.
Pajisja misterioze e blerë në internetin e fshehtë
Një nga zhvillimet më intriguese të investigimit lidhet me një pajisje që, sipas burimeve të The Guardian, qeveria amerikane e ka siguruar në fund të vitit 2024 përmes një operacioni të fshehtë.
Pajisja dyshohet se është blerë nga një shitës në dark web, pjesa e internetit që nuk aksesohet përmes shfletimit të zakonshëm dhe që përdoret edhe për tregti të paligjshme.
Sipas burimeve të gazetarëve, ajo ishte e transportueshme nga një person dhe mund të lëshonte impulse mikrovalësh.
Testimet e raportuara te kafshët sugjerojnë se një teknologji e tillë mund të shkaktojë simptoma të ngjashme me ato të sindromës së Havanës.
Por nuk ka prova publike se kjo pajisje është përdorur në ndonjërin prej incidenteve të raportuara.
Nëse rezultatet konfirmohen, ato mund të tregojnë se një armë e tillë është teknikisht e mundur, jo domosdoshmërisht se Rusia e ka përdorur kundër amerikanëve.
A i fshehu CIA provat?
Në vitin 2023, shërbimet amerikane të inteligjencës arritën në përfundimin se ishte shumë pak e mundshme që pas incidenteve të qëndronte një shtet kundërshtar.
Por kjo analizë u kundërshtua nga disa shkencëtarë dhe nga personat që kishin përjetuar simptomat.
David Relman, profesor në Universitetin Stanford dhe drejtues i një paneli shkencor të qeverisë amerikane në vitin 2022, tha për The Guardian se disa dhjetëra raste ishin tepër të pazakonta për t’u shpjeguar me shkaqe të njohura mjekësore.
Ai beson se ekspozimi ndaj mikrovalëve me impulse është një shpjegim i besueshëm për një pjesë të tyre.
Relman ngriti gjithashtu dyshime për një fshehje të mundshme të provave.
Sipas investigimit, në vitin 2019 CIA kishte identifikuar telefona të lidhur me operativë rusë pranë vendeve ku dyshohej se kishin ndodhur incidente, përfshirë hotelet në Londër dhe Varshavë.
Në njërin rast, një telefon i dyshimtë raportohet se ishte vetëm dhjetë metra larg dhomës së oficerit amerikan.
Por këto pretendime nuk janë konfirmuar publikisht me prova të pavarura.
Ish-drejtori i CIA-s, Bill Burns, ka mohuar kategorikisht se agjencia ka fshehur informacion, duke mbrojtur hetimin si serioz dhe gjithëpërfshirës.
Këtë verë, drejtoresha në largim e Inteligjencës Kombëtare amerikane, Tulsi Gabbard, tërhoqi vlerësimet e mëparshme që minimizonin mundësinë e përfshirjes së një kundërshtari të huaj, duke pretenduar se ato ishin mbështetur në analiza të mangëta. Megjithatë, nuk u publikuan prova të reja që të përcaktonin përgjegjësinë e Rusisë.
Një mister që vazhdon prej dhjetë vjetësh
Shkencëtarët nuk janë ende të një mendimi.
Disa besojnë se simptomat mund të shpjegohen nga probleme neurologjike, faktorë mjedisorë apo reagime psikologjike. Të tjerë argumentojnë se një pjesë e rasteve kanë karakteristika klinike që nuk mund të shpërfillen.
As ekzistenca e një fushate ruse sulmesh, as përdorimi i një arme të fshehtë kundër agjentëve amerikanë nuk janë provuar përfundimisht.
Por investigimi i ri ka rikthyer në qendër të vëmendjes një çështje që prej vitesh përçan edhe vetë komunitetin amerikan të inteligjencës.
Për ish-agjentin Marc Polymeropoulos, i cili vazhdon të përballet me pasojat shëndetësore, zhgënjimi më i madh nuk lidhet vetëm me dyshimet për Rusinë.
Ai thotë se ndihet më shumë i tradhtuar nga qeveria e vet, e cila, sipas tij, nuk u dha përgjigjet që meritonin njerëzit e prekur.
Dhjetë vjet pas rasteve të para në Kubë, pyetja mbetet e hapur: a po përballet Amerika me një armë të padukshme të luftës moderne, apo me një mister mjekësor që shërbimet sekrete ende nuk kanë arritur ta shpjegojnë?
Burimi: The Guardian, investigimi i Shaun Walker, 10 tetor 2026.
