Shqipëria po përgatitet të ndryshojë për herë të dytë, brenda pak më shumë se një dekade, hartën e qeverisjes vendore. Projektligji i mazhorancës propozon uljen e numrit të bashkive nga 61 në 46, duke bashkuar 15 prej tyre me njësitë më të mëdha fqinje.
Por debati nuk duhet të kufizohet te numri i bashkive. Pyetjet thelbësore janë nëse harta e re do të arrijë të bëjë një menaxhim më të mirë të zonës në njësinë që mbulon pushteti vendor dhe do t’i përmirësojë realisht shërbimet për qytetarët.
Përvoja e reformës së vitit 2014 nuk është inkurajuese. Bashkimi i 373 njësive vendore në 61 bashki synonte ekonomi shkalle, administrata më profesionale dhe shërbime më cilësore.
Të ardhurat vendore u rritën për shkak se morën më shumë funksione dhe taksat e tarifat më të larta, por kjo nuk u përkthye në të njëjtën masë në përmirësim të shërbimeve.
Banka Botërore evidentoi se furnizimi me ujë, kanalizimet, menaxhimi i mbetjeve, arsimi, kujdesi për fëmijët dhe reagimi ndaj fatkeqësive u përkeqësuan në zonat me nevoja më të mëdha, sidomos në territorin rural.
Teksa banorët detyroheshin të udhëtonin me orë për të marrë një shërbim minimal, kjo nxiti dhe shpopullimin e zonave, një temë kjo e trajtuar më herët në “Monitor”.
Ky është mësimi që rrezikon të anashkalohet përsëri: bashkimi administrativ zvogëlon numrin e institucioneve, por nuk e shkurton distancën e qytetarit nga shërbimi. Kur qendra e vendimmarrjes largohet dhe njësitë administrative nuk kanë buxhet, personel e kompetenca reale, ekonomia e shkallës për bashkinë mund të kthehet në kosto shtesë për banorin.
Edhe pretendimi se reforma e vitit 2024 solli administrata më të vogla dhe më eficiente ka rënë tërësisht. Personeli i pushtetit vendor u dyfishua nga rreth 19 mijë punonjës në 2014 në mbi 39 mijë në 2025. Vitin e kaluar, rreth gjysma e buxhetit vendor shkoi për personelin, nga 25.5% në vitin 2021.
Në shumë bashki të vogla, pagat zënë mbi 60% të buxhetit, duke lënë pak hapësirë për investime. Ndërkohë, raporti i punonjësve për 1,000 banorë u rrit me rreth 8.2% vetëm gjatë vitit 2024.
Rritja e personelit lidhet pjesërisht me funksionet e transferuara nga qeveria qendrore, ndaj nuk mund të trajtohet e gjitha si fryrje administrative. Megjithatë, nuk ka analiza për të vlerësuar dobishmërinë e rritjes së numrit të punonjësve.
Në vitin 2024, shërbimi i mbetjeve mbulonte mesatarisht 85.6% të popullsisë, por vetëm rreth 65% të banorëve ruralë. Pra, pas një dekade reformë, një pjesë e madhe e fshatrave mbetet ende jashtë një shërbimi bazë.
Përvoja tregoi se reforma e vitit 2014 u deformua gjatë zbatimit. Shumë funksione u transferuan të copëzuara te pushteti vendor, duke sjellë kaos në ofrimin e shërbimeve.
Zjarret janë shembulli më i qartë i pasojave të amullisë së kompetencave: stacionet dhe trupat zjarrfikëse varen nga bashkitë, standardet mbikëqyren nga Ministria e Brendshme, ndërsa operacionet e mëdha duhet të drejtohen nga Agjencia Kombëtare e Mbrojtjes Civile, duke krijuar disa qendra vendimmarrjeje që ngadalësojnë ndërhyrjen dhe lejojnë kalimin e përgjegjësisë nga një institucion te tjetri.
Pikëpyetje ngre edhe konsultimi për reformën e re. Procesi nisi përmes një komisioni të paraqitur si bipartizan, por përfundoi pa një produkt konsensual.
Projektligji me 46 bashki u depozitua në Kuvend dhe vetëm më pas iu dërgua bashkive, të cilave iu dhanë 60 ditë kohë për konsultime me qytetarët.
Kjo krijon përshtypjen se qytetarët po pyeten, pasi harta është konfiguruar.
Një konsultim serioz duhej të zhvillohej përpara përzgjedhjes së variantit. Për çdo bashkim duhej të publikohej analiza e ndikimit: sa do të kursehet, çfarë shërbimesh do të përmirësohen, sa do të udhëtojë qytetari, si do të ndahet buxheti dhe çfarë përfaqësimi do të kenë komunitetet që humbasin statusin e bashkisë.
Dëgjesat duhej të përfshinin jo vetëm drejtuesit vendorë, por edhe banorët e fshatrave, bizneset, fermerët dhe grupet që përdorin çdo ditë shërbimet lokale.
Reforma e re duhej të niste nga analiza e problemeve të reformës së parë dhe problemeve aktuale që kanë banorët për shërbimet dhe jo nga kufijtë.
Fillimisht duhej të përcaktohej standardi minimal: sa larg duhet të jetë qytetari nga sporteli, sa shpesh duhet të mblidhen mbetjet dhe çfarë mbulimi duhet të ketë për rrugët, ujitjen, zjarrfikësit, kujdesin social dhe arsimin parashkollor.
Vetëm më pas mund të vendosej nëse zgjidhja është bashkimi, bashkëpunimi mes bashkive, forcimi i njësive administrative apo financimi më i madh.
Kapaciteti i dobët i një bashkie nuk është automatikisht argument për shkrirjen e saj. Ai mund të jetë pasojë e financimit të pamjaftueshëm, e mungesës së stafit profesional, ose e funksioneve që nuk përputhen me burimet.
Për këtë arsye, harta e re duhej të shoqërohej me reformë të financave vendore dhe me kompetenca e buxhete të identifikueshme për qytetet dhe njësitë administrative. Emërimi i një nënkryetari në qytetin që humbet statusin e bashkisë nuk garanton afërsi me qytetarin, nëse ai nuk ka autoritet dhe burime.
Reforma e vitit 2014 tregoi se bashki më të mëdha nuk do të thotë domosdoshmërisht bashki më funksionale. Nëse ndryshojnë vetëm kufijtë, Shqipëria mund të ketë 46 bashki në vend të 61, por të njëjtat probleme me financimin, administratën dhe shërbimet.
Harta e re ka kuptim vetëm nëse qytetari shërbehet më mirë, më shpejt dhe më pranë vendbanimit të tij dhe nuk detyrohet ta braktisë atë për shkak të mungesës së shërbimeve, dhe jo të shndërrohet në një mekanizëm shtesë për nxitje migrimi dhe braktisjeje të zonave të largëta.
Në përfundim, thelbi i pavarësisë së pushtetit vendor lidhet edhe me krijimin e mjedisit institucional që mbështet përfaqësimin efektiv të komuniteteve, sado të vogla apo ekonomikisht të pafuqishme të jenë ato. Përqendrimi i qendrave të pushtetit në Shqipëri gjithnjë ka sjellë reduktim të këtij përfaqësimi./monitor.al
