Miliona njerëz luajnë lotari duke ëndërruar se një fitore e madhe do t’i bëjë më të lumtur. Të tjerë kërkojnë shtëpinë ideale, një punë të re apo partnerin e duhur, me shpresën se një ndryshim i madh në jetën e tyre do t’u sjellë kënaqësinë që u mungon.
Por kërkimet në psikologji sugjerojnë se faktorët e jashtëm mund të kenë më pak ndikim në lumturinë tonë sesa ajo që ndodh brenda nesh.
Në qendër të vëmendjes është një tipar i personalitetit: neuroticizmi.
Ai është një nga pesë tiparet e modelit të njohur në psikologji si “Big Five”, së bashku me hapjen ndaj përvojave, ndërgjegjshmërinë, ekstraversionin dhe dakordësinë.
Studimet tregojnë se pikërisht neuroticizmi ka një lidhje veçanërisht të fortë me lumturinë dhe kënaqësinë nga jeta.
Çfarë është neuroticizmi?
Neuroticizmi nuk është diçka që një person ose e ka, ose nuk e ka. Ai shtrihet në një spektër dhe secili prej nesh ndodhet diku në të.
Njerëzit me nivele më të larta të neuroticizmit priren të përjetojnë më shpesh emocione të vështira, si ankthi, faji, zemërimi dhe pasiguria. Ata mund të preken më shumë nga kritikat apo refuzimi dhe ta kenë më të vështirë të rikthehen emocionalisht pas një periudhe të vështirë.
Në anën tjetër të spektrit është stabiliteti emocional. Një person me neuroticizëm më të ulët zakonisht e përballon më lehtë stresin dhe rikuperohet më shpejt pas vështirësive.
Një nivel i caktuar neuroticizmi mund të jetë i dobishëm, pasi na bën më vigjilentë ndaj rreziqeve. Por kur është i lartë, mund të ndikojë negativisht në shumë fusha të jetës.
Ndikimi mund të jetë më i madh nga sa mendojmë
Një studim i vitit 2013, i drejtuar nga Christopher Boyce, analizoi më shumë se 8,000 persona gjatë një periudhe katërvjeçare.
Studiuesit matën personalitetin, gjendjen ekonomike dhe kënaqësinë e pjesëmarrësve nga jeta.
Rezultatet treguan se ndryshimet në personalitet kishin një lidhje të rëndësishme me ndryshimet në lumturi. Nga të gjitha tiparet e analizuara, neuroticizmi kishte peshën më të madhe.
Studiuesit bënë edhe një krahasim financiar: sipas modelit të tyre statistikor, një ulje prej një devijimi standard në neuroticizëm lidhej me një përmirësim të kënaqësisë nga jeta të krahasueshëm me efektin e një rritjeje vjetore të të ardhurave prej rreth 314 mijë dollarësh.
Kjo nuk do të thotë se ulja e neuroticizmit “vlen” realisht 314 mijë dollarë, por krahasimi tregon sa e fortë ishte lidhja statistikore me kënaqësinë nga jeta.
Profesorja Wiebke Bleidorn, nga Universiteti i Zyrihut, shpjegon se neuroticizmi i lartë lidhet me një sërë problemesh, nga vështirësitë në marrëdhënie dhe punë deri te një rrezik më i lartë për probleme të shëndetit mendor.
Rezultatet përsëriten edhe pas 11 vitesh
Një studim tjetër, i publikuar në vitin 2023 nga studiues të Universitetit Tilburg në Holandë, ndoqi më shumë se 9,000 persona të moshave nga 16 deri në 95 vjeç për 11 vjet.
Edhe këtu neuroticizmi rezultoi tipari i personalitetit me lidhjen më të fortë me kënaqësinë nga jeta.
Kur neuroticizmi i njerëzve ndryshonte, ndryshonte edhe niveli i kënaqësisë së tyre. Kjo vlente jo vetëm për jetën në përgjithësi, por edhe për punën dhe marrëdhëniet.
Sipas psikologut Gabriel Olaru, kjo mund të ndodhë në dy mënyra.
E para lidhet me mënyrën se si e interpretojmë botën. Kur neuroticizmi ulet, një person mund ta shohë jetën dhe marrëdhëniet e tij në një mënyrë më pozitive.
E dyta lidhet me sjelljen. Stabiliteti më i madh emocional mund të na ndihmojë të reagojmë më pak fort ndaj stresit, të kontrollojmë më mirë emocionet dhe të shmangim sjelljet që përshkallëzojnë konfliktet.
Si ta kuptoni nivelin tuaj?
Në studimet psikologjike, njerëzve shpesh u kërkohet të vlerësojnë sa shumë identifikohen me pohime që lidhen me shqetësimin e shpeshtë, pasigurinë ose humorin e ulët.
Sa më shpesh dhe më intensivisht të shfaqen këto prirje, aq më i lartë mund të jetë rezultati i neuroticizmit.
Shenjat mund të shfaqen edhe në marrëdhënie. Një person me neuroticizëm më të lartë mund të jetë më i ndjeshëm ndaj kritikave dhe refuzimit, të kërkojë më shpesh siguri nga partneri ose miqtë dhe ta ketë më të vështirë të harrojë konfliktet.
Me kalimin e kohës, këto emocione mund të ndikojnë edhe te vendimet e rëndësishme.
Psikologia klinike Shannon Sauer-Zavala, nga Universiteti i Kentucky-t, shpjegon se prirja ndaj ankthit mund t’i pengojë njerëzit të dalin nga zona e rehatisë në karrierë apo jetën personale. Trishtimi mund të ulë motivimin, faji mund të çojë në analizimin e tepërt të vendimeve të kaluara, ndërsa frustrimi mund të bëjë që dikush të dorëzohet shpejt ose të reagojë në mënyra që dëmtojnë marrëdhëniet.
Personaliteti nuk është i pandryshueshëm
Për një kohë të gjatë, psikologët mendonin se personaliteti stabilizohej dhe ndryshonte shumë pak pas një moshe të caktuar.
Sot pikëpamja është më optimiste.
Tiparet e personalitetit janë relativisht të qëndrueshme, por mund të ndryshojnë gjatë jetës. Studimet sugjerojnë gjithashtu se ndërhyrjet e qëllimshme mund të ndihmojnë në ndryshimin e disa prej tyre.
Një analizë e vitit 2017, që përfshiu më shumë se 200 studime dhe mbi 20,000 pjesëmarrës, gjeti se edhe disa javë psikoterapi mund të shoqërohen me ulje të qëndrueshme të neuroticizmit.
Një shpjegim është se terapia synon pikërisht ndryshimin e modeleve jo të dobishme të të menduarit dhe sjelljes.
A mund të ndihmojë edhe një aplikacion?
Bleidorn dhe kolegët e saj kanë eksperimentuar me një aplikacion të quajtur CHILL, shkurtim për “Changing How I Live Life”.
Qëllimi është të kuptohet nëse teknologjia mund t’i ndihmojë njerëzit e zakonshëm të ulin neuroticizmin, edhe jashtë psikoterapisë.
Pjesëmarrësit përdorën versione të ndryshme të aplikacionit për gjashtë javë. Rezultatet paraprake treguan ulje të neuroticizmit, megjithëse disa versione funksionuan më mirë se të tjerat.
Versioni më efektiv kombinonte informacionin mbi neuroticizmin me ushtrime për krijimin e zakoneve të reja mendore dhe të sjelljes, si dhe këshilla për të menaxhuar më mirë emocionet në momentet e vështira.
Megjithatë, studiuesit theksojnë se rezultatet janë ende paraprake dhe nevojiten kërkime më afatgjata.
Ndryshimi nis nga gjërat e vogla
Strategjitë mund të ndahen në dy kategori.
Të parat synojnë të na qetësojnë në moment: ushtrimet e relaksimit, aktiviteti fizik ose një bisedë me një mik mund të ulin stresin dhe emocionet negative.
Por për një ndryshim më afatgjatë nevojiten zakone të reja.
Kjo mund të nënkuptojë përballjen gradualisht me situata që zakonisht i shmangim nga ankthi, krijimin e rutinave që reduktojnë stresin dhe zhvillimin e mënyrave më të shëndetshme të interpretimit të situatave.
Studiuesit këshillojnë të fillohet ngadalë.
Analizat e të dhënave të aplikacionit CHILL sugjerojnë se personat që besonin më shumë se ishin të aftë të ndryshonin kishin rezultate më të mira. Ndërkohë, përmirësimet e arritura dukeshin se ua forconin më tej këtë besim.
Por ndryshimi i personalitetit kërkon kohë dhe përpjekje të vazhdueshme. Vendosja e objektivave tepër të mëdha në fillim mund të dëmtojë motivimin.
Ideja është e ngjashme me ndryshimin e shëndetshëm të peshës: rezultatet më të qëndrueshme vijnë zakonisht nga hapa të vegjël dhe të vazhdueshëm, jo nga ndryshime drastike.
Katër mënyra për të rritur stabilitetin emocional
Studimi CHILL propozon disa ushtrime konkrete.
E para është të mendoni për një person që e menaxhon shumë mirë stresin. Vëzhgoni mënyrën se si sillet dhe zgjidhni një prej këtyre sjelljeve për ta provuar në jetën tuaj.
E dyta është të identifikoni një mendim ose supozim negativ dhe ta sfidoni. Pyesni veten nëse ekziston një mënyrë tjetër, më konstruktive, për ta interpretuar situatën.
E treta është kontakti social. Shkruajini një miku dhe tregojini për ditën tuaj ose për diçka që ju ka prekur emocionalisht.
Dhe e katërta është të bëni diçka që zakonisht e shmangni për shkak të ankthit dhe ta përsërisni këtë rregullisht, duke e zgjeruar gradualisht zonën tuaj të rehatisë.
Lumturia mund të kërkojë ndryshim nga brenda
Mesazhi kryesor i studimeve nuk është se paratë, puna, marrëdhëniet apo kushtet e jetesës nuk kanë rëndësi. Ato kanë.
Por mënyra se si personaliteti ynë na bën t’i përjetojmë këto gjëra mund të ketë një ndikim shumë të madh në mirëqenien tonë.
Dhe kjo sjell një përfundim optimist: nëse një pjesë e lumturisë lidhet me mënyrën se si reagojmë ndaj stresit, pasigurisë dhe emocioneve negative, atëherë nuk jemi domosdoshmërisht të dënuar të mbetemi gjithmonë njësoj.
Personaliteti ndryshon ngadalë, por kërkimet tregojnë se ndryshimi është i mundur. Në vend që të presim një fitore në lotari apo një ndryshim dramatik të jashtëm, hapa të vegjël dhe të vazhdueshëm drejt një stabiliteti më të madh emocional mund të kenë një ndikim më të qëndrueshëm në mënyrën se si e përjetojmë jetën.
