Disa nga peshkaqenët e Groenlandës që notojnë sot në ujërat e thella mund të kenë qenë gjallë në kohën e Shekspirit. Zemra e tyre vazhdon të rrahë për shekuj, shikimi nuk zbehet si te njerëzit dhe organizmi i reziston në mënyrë të jashtëzakonshme plakjes.
Në prill të vitit 2026, në brigjet e kontesë Sligo, në Irlandën perëndimore, studiuesit u përballën me një pamje të pazakontë: një peshkaqen Groenlande i ngordhur kishte dalë në breg. Ishte hera e parë që kjo specie regjistrohej e bllokuar në brigjet irlandeze.
Kafsha ishte rreth tre metra e gjatë dhe peshonte mbi 200 kilogramë. Sipas përmasave, studiuesit vlerësuan se mund të ishte mbi 150 vjeç. Pra, kishte lindur në kohën e mbretëreshës Viktoria dhe Abraham Lincolnit, kur anijet me tri direkë përshkonin oqeanet dhe automobili ende nuk ishte shpikur.
Por për një peshkaqen Groenlande, 150 vjet nuk janë domosdoshmërisht pleqëri. Specia mund të jetojë rreth 400 vjet dhe disa vlerësime e vendosin jetëgjatësinë e saj mes 300 dhe 500 vjetëve.
“Është tronditëse të mendosh sa gjatë ka jetuar kjo kafshë dhe çfarë mund të ketë parë”, tha biologja detare Emilie De Loose.
Megjithatë, zbulimi kishte edhe një anë të trishtë. Peshkaqenët e Groenlandës arrijnë pjekurinë seksuale jashtëzakonisht vonë, ndoshta vetëm pas rreth 150 vjetësh. Kjo do të thotë se individi i gjetur në Irlandë mund të kishte arritur sapo moshën e riprodhimit dhe ndoshta nuk kishte pasur mundësi të kontribuonte në vazhdimësinë e popullatës.
Një vizitor nga thellësitë
Peshkaqenët e Groenlandës jetojnë në Atlantikun e Veriut dhe në ujërat e Arktikut, veçanërisht pranë Groenlandës, Kanadasë dhe Islandës. Janë ndër peshkaqenët më të mëdhenj në botë dhe mund të arrijnë deri në pesë metra gjatësi.
Ata notojnë ngadalë, jetojnë kryesisht të vetmuar dhe ushqehen si grabitqarë, por edhe me kufoma kafshësh të tjera. Mund të gëlltisin prenë të plotë, duke përdorur një thithje të fuqishme të krijuar nga goja.
Pavarësisht përmasave dhe shpërndarjes së gjerë, shkencëtarët dinë ende shumë pak për ta.
Nuk dihet me siguri se ku çiftëzohen, ku lindin të vegjlit, sa këlyshë sjell një femër dhe sa shpesh riprodhohet. Vetëm një femër shtatzënë është vëzhguar ndonjëherë, çka e bën jashtëzakonisht të vështirë vlerësimin e numrit të tyre në natyrë.
Kjo mungesë informacioni vështirëson edhe mbrojtjen e specieve nga rreziqe si kapja aksidentale në rrjetat e peshkimit.
Autopsia e një kafshe shekullore
Pas zbulimit, trupi u mbulua me alga deti për ta mbrojtur nga shpendët dhe kafshët e tjera. Të nesërmen, një vinç e ngriti mbi një kamion dhe e transportoi në një laborator veterinar.
Studiuesit punuan me maska, doreza dhe veshje mbrojtëse. Një kafshë që ka jetuar për më shumë se një shekull mund të mbajë baktere, viruse ose sëmundje të panjohura, ndaj ekzaminimi kërkonte kujdes të veçantë.
Në trup nuk u gjetën prerje ose dëmtime që të tregonin se peshkaqeni ishte goditur nga rrjetat e peshkimit. Lëkura e tij, e mbuluar nga struktura të vogla dhe të mprehta të quajtura dentikula, u ruajt në ngrirje dhe mund të përdoret për ta ekspozuar kafshën në Muzeun Kombëtar të Irlandës.
Studiuesit hoqën dhe analizuan organet një nga një. Mëlçia peshonte rreth 50 kilogramë. Zemra ishte gjithashtu jashtëzakonisht e madhe, rreth 34 kilogramë, ndërsa një zemër njerëzore peshon afërsisht 300 gramë.
Stomaku dukej bosh, por zorra përmbante shenja se kafsha kishte tretur ushqim jo shumë kohë më parë. Për shkak të metabolizmit shumë të ngadaltë, këta peshkaqenë kanë nevoja të ulëta energjetike dhe mund të mbijetojnë gjatë edhe në mjedise me pak ushqim.
Shkaku i vdekjes nuk u përcaktua menjëherë. Njëri nga testikujt ishte i përdredhur dhe shpretka kishte një ngjyrë të pazakontë, por në përgjithësi kafsha dukej e shëndetshme. Analizat e mëtejshme mund të zbulojnë nëse vuante nga ndonjë sëmundje e padukshme.
Sytë që nuk plaken
Për shumë vite, peshkaqenët e Groenlandës janë përshkruar si pothuajse të verbër. Kjo për shkak të parazitëve të vegjël që shpesh ngjiten mbi sytë e tyre.
Por një studim i publikuar në vitin 2026 sugjeroi të kundërtën. Sytë dhe retinat e tyre janë të paprekura dhe tepër të specializuara për të parë në errësirën e thellësive arktike.
Edhe te individët mbi 100-vjeçarë, qelizat dhe mekanizmat molekularë të shikimit mbeten funksionalë. Sistemi i tyre pamor ngjan me një aparat fotografik të përshtatur për dritë shumë të dobët dhe duket i ndërtuar për të zgjatur me shekuj.
Parazitët që varen përpara syve, sipas studiuesve, mund të mos e dëmtojnë shikimin aq sa mendohej më parë.
Një shpjegim i mundshëm për këtë qëndrueshmëri është aftësia e tyre për të riparuar ADN-në. Studiuesit kanë gjetur se disa gjene që lidhen me riparimin e dëmtimeve gjenetike janë më aktive te peshkaqeni i Groenlandës sesa te specie të tjera me jetë më të shkurtër.
Një zemër me shenja plakjeje, por ende funksionale
Studime të tjera kanë treguar se zemra e peshkaqenit të Groenlandës mund të ketë shenja tipike plakjeje, përfshirë indet e dëmtuara dhe mbresat.
Megjithatë, pavarësisht këtyre ndryshimeve, zemra vazhdon të funksionojë normalisht. Kjo sugjeron se peshkaqeni nuk e shmang plotësisht plakjen, por ka evoluar për t’i rezistuar pasojave të saj.
Pikërisht kjo aftësi mund të jetë çelësi i jetëgjatësisë ekstreme: organizmi dëmtohet me kalimin e kohës, por vazhdon të funksionojë.
Shkencëtarët shpresojnë që studimi i ADN-së, zemrës, syve dhe metabolizmit të kësaj specieje të ndihmojë jo vetëm në kuptimin e jetës së saj të jashtëzakonshme, por edhe të mekanizmave të plakjes te kafshët e tjera dhe te njerëzit.
Për të përcaktuar moshën e saktë të individit të gjetur në Irlandë, thjerrëzat e syve do t’i nënshtrohen datimit me karbon radioaktiv. Një mostër muskulore do të analizohet edhe për gjatësinë e telomereve, pjesët mbrojtëse në skajet e ADN-së që zakonisht shkurtohen me kalimin e moshës.
Për studiuesit, mbetet një pyetje e madhe: çfarë e vrau një kafshë që dukej ende e shëndetshme dhe që, edhe pse kishte jetuar më shumë se një shekull e gjysmë, mund të kishte pasur ende një pjesë të madhe të jetës përpara?
