Në Pogradec, Edi Rama mblodhi qeverinë për t’i kujtuar shtetit se duhet të funksionojë.
Mjafton kjo fjali për të kuptuar paradoksin e gjithë takimit. Pas gati 13 vitesh në krye të qeverisë, kryeministri thirri ministrat dhe drejtuesit politikë për t’u kërkuar atë që, në një shtet normal, nuk duhet të presë urdhër nga askush: administrata të dëgjojë qytetarin dhe të bëjë punën e saj.
Nga Pogradeci dolën emra të rinj. “Besa”, “Prania Besnike”, “Pasqyrë Albania”, “Radar”. U fol për besimin, për shërbimin, për performancën, për një administratë më pranë njerëzve.
Por kur një qeveri në mandatin e katërt e shet si kthesë faktin që shteti duhet t’i përgjigjet qytetarit, pyetja vjen vetë:
Po deri tani?
Kjo është ajo që Pogradeci nuk e fshehu dot. Problemi nuk është se Rama nuk ka më ide. Problemi është se, pas katër mandatesh, ilaçi për dobësinë e institucioneve mbetet sërish Rama.
Nëse duhet ende kryeministri që ministri të kontrollojë drejtorin, drejtori të dëgjojë qytetarin dhe administrata të kujtohet se ka afate, atëherë çështja nuk është vetëm kush punon keq brenda sistemit. Çështja është si është ndërtuar vetë sistemi.
Sepse një shtet i fortë nuk është ai ku kryeministri arrin të jetë kudo. Është ai ku nuk ka nevojë që kryeministri të jetë kudo.
“Besa” është ndoshta zgjedhja më domethënëse e Pogradecit. Rama e ka përkufizuar përmes besimit, empatisë, shërbimit dhe angazhimit. Por për shqiptarët, besa nuk është fjalë administrative. Është fjalë e dhënë. Është nder. Është detyrim moral.
Dhe pikërisht këtu nis ironia.
Shteti nuk duhet t’i kërkojë qytetarit besë. Duhet t’i garantojë të drejtën.
Demokracia duhet të funksionojë edhe kur qytetari nuk e do kryeministrin, nuk i beson dhe nuk ka asnjë arsye ta duartrokasë. Për këtë ekzistojnë ligji dhe institucionet.
Kur pushteti, pas kaq vitesh, ndien nevojën ta shkruajë “Besën” me germa të mëdha mbi një dokument, pyetja është e pashmangshme: sa besim është humbur rrugës, që tani duhet kërkuar mbrapsht me një emër të ri?
Sepse besimi fitohet shumë më pak poetikisht. Fitohet kur hyn në një zyrë dhe puna të bëhet pa mik, pa deputet, pa telefonatë dhe pa pyetjen që u ka mbijetuar pothuajse të gjitha reformave shqiptare:
“Kë njeh?”
Aty është edhe qytetari shqiptar, ai që humbet shpesh mes gjithë skenografisë politike.
Për njeriun që ka marrë një ditë pushim nga puna për të trokitur për të tretën herë në të njëjtën zyrë, debati nëse platforma quhet “Pasqyrë” apo “Radar” është luks. Ai kërkon diçka shumë më të thjeshtë: kur troket në derën e shtetit, dikush t’ia hapë.
Prandaj “Pasqyrë Albania” duhet gjykuar aty ku prek jetën reale.
Ideja, në vetvete, është e arsyeshme: qytetari të ndjekë kërkesën e tij si një pako postare dhe vonesat e administratës të bëhen të dukshme. Nëse funksionon, qytetari vetëm fiton.
Por Shqipëria e ka dëgjuar edhe më parë premtimin e një marrëdhënieje të drejtpërdrejtë mes qytetarit dhe qeverisë. Prandaj pyetja nuk është sa moderne duket platforma e re.
Pyetja është më e thjeshtë:
Çfarë nuk funksionoi më parë që sot duhet pagëzuar ndryshe?
Teknologjia mund të tregojë ku ndodhet ankesa jote. Mund të numërojë ditët e vonesës. Mund të nxjerrë emrin e zyrës ku dosja ka ngecur. Por nuk krijon vetë një administratë të përgjegjshme.
Edhe “algoritmi”, të cilin Rama e futi në debatin mbi dezinformimin, është një kundërshtar i përshtatshëm. Dezinformimi ekziston. Rrjetet sociale mund ta helmojnë debatin publik. Mund ta bëjnë të pavërtetën më të shpejtë se të vërtetën.
Por algoritmi mund ta shtrembërojë lajmin; nuk mund ta shpikë faturën e supermarketit. Mund ta amplifikojë pakënaqësinë; nuk mund ta krijojë atë nga asgjëja.
Kundërshtari më serioz i Ramës sot mund të mos jetë as opozita, as rrjetet sociale.
Është koha.
Koha është e pamëshirshme me pushtetet e gjata, sepse mban shënim. Vendos premtimin e fillimit përballë rezultatit të sotëm. Dhe pas katër mandatesh, çdo “fillim i ri” përplaset me të njëjtën pyetje: pse nuk filloi më herët?
Nietzsche shkruante se kush lufton gjatë me përbindëshat duhet të ruhet që të mos bëhet vetë një i tillë. Nuk ka nevojë ta përdorim si diagnozë për Ramën. Është më interesant si paralajmërim për çdo pushtet që zgjat shumë.
Njeriu që erdhi për të ndryshuar sistemin duhet, pas shumë vitesh, të ketë kurajën të pyesë veten:
A po e ndryshoj ende sistemin, apo sistemi është ndërtuar tashmë rreth meje?
Dhe pastaj është Andersen.
Te “Rrobat e reja të perandorit”, problemi nuk është vetëm vaniteti i perandorit. Është heshtja e oborrit. Të gjithë shohin çfarë po ndodh, por askush nuk do të jetë i pari që e thotë.
Prandaj Pogradeci la edhe një pyetje tjetër: a ka Rama ende pranë vetes njerëz që mund t’i thonë atë që ai nuk dëshiron të dëgjojë?
Sepse pushteti i gjatë nuk bëhet problem vetëm kur lideri nuk dëgjon. Bëhet më i rrezikshëm kur njerëzit përreth tij mësojnë çfarë nuk duhet t’i thonë.
Duhet t’i japim Ramës edhe argumentin e tij më të fortë. Një qeveri që korrigjon kursin është më e dobishme se një qeveri që mohon problemin. Nëse “Pasqyrë Albania” funksionon, nëse drejtuesit mbajnë përgjegjësi dhe qytetari merr shërbim më shpejt, rezultatet duhen njohur.
Në një administratë të dobët, presioni nga qendra mund të jetë mënyra më e shpejtë për ta vënë burokracinë në lëvizje.
Por pikërisht këtu lind pyetja më e vështirë për Ramën:
Nëse pas katër mandatesh sistemi vazhdon të ketë nevojë për kryeministrin që ta detyrojë të funksionojë, kemi reformuar institucionet apo kemi përsosur varësinë e tyre nga qendra?
Ky është testi i vërtetë i Pogradecit. Jo “Besa”. Jo “Pasqyrë Albania”. Jo “Radar”.
Testi është nëse shteti funksionon pa telefonatën e ministrit, pa mikun e deputetit dhe pa porosinë e kryeministrit.
Sepse trashëgimia e një kryeministri nuk matet nga sa reforma mbajnë emrin e tij. Matet nga ajo që ndodh kur ai nuk është më në qendër.
Nëse administrata vazhdon të punojë, ligji zbatohet njësoj dhe qytetari nuk pyetet “Kë njeh?”, atëherë ke ndërtuar diçka që i mbijeton pushtetit.
Ke ndërtuar shtet.
Pogradeci mund t’i japë Edi Ramës një platformë të re dhe një fillim tjetër politik.
Por pasqyra më e ndershme e një qeverie nuk është ajo që ndërton vetë.
Është shteti që lë pas.
Dhe ndoshta ky është testi më i vështirë për një njeri që ka qëndruar kaq gjatë në pushtet: të ndërtojë një shtet që një ditë nuk ka më nevojë për të.
