Më 17 tetor, Sokol Sadushi do të lirojë zyrën e Kryetarit të Gjykatës së Lartë. Por jo godinën. Dhe ajo që do të ndodhë të nesërmen mund të thotë për reformën në drejtësi shumë më tepër se të gjitha bilancet entuziaste të dhjetë viteve të fundit.
Kujtoni për një moment skenën në Selenicë, gjatë “Vajza Fest”. Kryeministri Edi Rama i drejtohet turmës me vetësigurinë e tij të zakonshme: “Pushtetin gjyqësor e keni me vete”. Pranë tij, i buzëqeshur, qëndronte vetë Sadushi. Rama nuk hezitoi të zbulonte se kryegjyqtari e kishte ftuar personalisht prej vitesh.
Opozita e shfrytëzoi menjëherë pamjen si provën e artë të kapjes së sistemit. Fotografia ishte e rëndë. Por a ishte provë? Jo nevojisht. Nga një gotë e pirë në një festë fshati nuk mund të nxjerrësh pashmangshmërisht përfundimin se një gjyqtar merr urdhra me telefon nga Kryeministria.
Por në gazetari dhe në drejtësi ekziston një rregull i artë: drejtësia jo vetëm që duhet të jetë e pavarur, por duhet edhe të duket e tillë. Pyetja e vërtetë që lë pas ajo foto nuk është nëse u dha ndonjë urdhër, por sa afër mund të qëndrojnë dy pushtete pa u shkrirë kufiri mes tyre?
Kjo pyetje merr sot një peshë gati jetike. Më 17 tetor, Sadushit i mbaron mandati trevjeçar në krye të Gjykatës së Lartë. Ligji i ndalon një mandat të dytë. Por Sadushi nuk po shkon në shtëpi. Të nesërmen në mëngjes, ai do të kalojë të njëjtin prag, do të varë të njëjtën pallto, por thjesht do të ulet në sallë si gjyqtar i thjeshtë. Pa titullin e kryetarit, pa kompetencat drejtuese, por me diçka që asnjë ligj nuk e zhbën dot: peshën e statusit.
Pushteti i vërtetë nuk jeton në rregullore apo në shkronjat e neneve. Ai ushtrohet përmes kujtesës institucionale, rrjetit të marrëdhënieve dhe autoritetit të padukshëm që krijohet me vite. Sadushi ka drejtuar Gjykatën e Lartë, ka kryesuar Këshillin e Emërimeve në Drejtësi (KED) dhe ka qenë arkitekti informal i shumë proceseve të drejtësisë së re. Një tabelë te dera ndërrohet brenda ditës; pesha e krijuar nga një njeri brenda një godine për dekada, jo.
Prandaj data e vërtetë për t’u shënuar në kalendar nuk është 17 tetori. Është 18 tetori. Jo për të parë se te cila karrige do të ulet Sadushi, por për të matur sa do të peshojë ende fjala e tij në ato holle.
Gjatë kësaj dekade, ne e kemi matur reformën në drejtësi me adhurimin e statistikave: sa gjyqtarë u shkarkuan në vetting, sa institucione u ngritën nga e para, sa dosje hapi SPAK-u. Dhe padyshim, diçka ka lëvizur. SPAK-u goditi paprekshmërinë historike, Gjykata e Lartë rihyri në funksion dhe vetë pastrimi i sistemit ishte një tronditje e nevojshme.
Por reforma kishte një pikë të paqartë: ajo u projektua për të ndjekur pasurinë, jo për të matur ndikimin.
Pasuria lë gjurmë në llogari bankare e tituj pronësie. Ndikimi është i padukshëm. Ai buron nga miqësitë, nga autoriteti, nga ajo që në shkencat politike quhet “kapje e butë”, ajo gjendje ku askush nuk ka nevojë të japë urdhra, sepse të gjithë e dinë instinktivisht se çfarë pritet prej tyre.
Vetting-u u kontrolloi gjyqtarëve shtëpitë dhe makinat. Por askush nuk ka shpikur ende një vetting për marrëdhëniet dhe ndikimin e padukshëm.
Rasti i Sadushit duhet parë pikërisht përmes këtij këndvështrimi, pa pasione politike. Kur në vitin 2025, nën drejtimin e tij te KED-i, kalimi i Asim Vokshit drejt Gjykatës Kushtetuese u shoqërua me hije mbi administrimin e informacionit, nuk pati asnjë vendim zyrtar që të vërtetonte ndonjë shkelje. Por hija mbeti, sa transparente është rruga kur pak njerëz mbajnë çelësat e renditjes?
Po ashtu, kur në mars 2026 u vu në lëvizje praktika e unifikuar për masën e “arrestit në burg”, një lëvizje që u lidh menjëherë me figurën e Erion Veliajt, megjithëse formalisht u ngrit mbi çështjen Begtash Zeneli, publiku ndjeu sërish dyshim. A po ndryshonte praktika gjyqësore për parime kushtetuese, apo për t’i hapur shtigje politikës?
Pyetja që duhet të na shqetësojë nuk është nëse Sadushi kishte qëllime të caktuara, por pse sistemi ynë lejon ende që vendimet më të rëndësishme të mbështillen nga kjo mjergull dyshimi.
E njëjta sprovë do të jetë mbi kryetarin e ri. S’ka asnjë rëndësi nëse pasardhësi do të cilësohet si “njeriu i Sadushit” apo si kundërshtar i tij. E rëndësishme është se kush do ta mbajë drejtimin e vërtetë, ndërsa në të njëjtën godinë vazhdon të qëndrojë njeriu që e drejtoi atë deri dje.
Në demokracitë e pjekura, rotacioni në gjykata është një ngjarje burokratike, thuajse e zakonshme. Një njeri ikën, një tjetër vjen, ish-kryetari kthehet në detyrë pa asnjë dramë. Dhe pikërisht te kjo qetësi qëndron triumfi i institucionit mbi individin.
Nëse pas 17 tetorit në Gjykatën e Lartë ndryshon vetëm emri te dera, ndërsa qendra e gravitetit mbetet te i njëjti person, atëherë nuk po përballemi me një kalim rutinë, por me anatominë e vërtetë të pushtetit në Shqipëri.
Dhjetë vjet pas nisjes së reformës, ky është provimi më serioz. Pavarësia e drejtësisë nuk është një medalje që u varim në gjoks gjyqtarëve, por një garanci për qytetarin se përballë ligjit, as miqësia, as pushteti dhe as emri i madh nuk peshojnë dot më shumë se e drejta.
Më 17 tetor, Sokol Sadushi do të lërë karrigen e Kryetarit. Të nesërmen do të hyjë sërish në të njëjtën ndërtesë.
Nëse institucioni vazhdon punën pa u luhatur, reforma ka kaluar një provë të rëndësishme. Nëse ndryshon vetëm emri te dera, pyetja nuk do të jetë më se çfarë ndodhi me Sokol Sadushin.
Pyetja do të jetë se çfarë mbeti nga reforma. Sepse në fund të ditës, drejtësia nuk matet me njerëzit që largoi, por me institucionet që arriti të linte pas.
