Nga Muriel
Historia e reformave në drejtësi tregon se çdo institucion kalon dy prova. E para është të tregojë se askush nuk është mbi ligjin. E dyta, shumë më e vështirë, është të provojë se askush nuk mund të mbetet mbi ligjin falë parave. SPAK-u ka rrëzuar mitin e politikanit të paprekshëm. Tani duhet të provojë se mund të çmontojë edhe ekonominë që e mban korrupsionin në këmbë.
SPAK-u e ka kaluar provën e parë.
Për herë të parë në historinë pluraliste të Shqipërisë, ministra, ish-ministra, deputetë, kryebashkiakë dhe zyrtarë të nivelit të lartë janë hetuar, arrestuar ose dërguar për gjykim. Kjo ka shembur tabunë e pandëshkueshmërisë dhe ka ndryshuar perceptimin se pushteti politik është, në praktikë, i paprekshëm.
Por pikërisht këtu fillon prova e dytë.
Siç argumentonte James Madison te Federalist No. 51, po të ishin njerëzit engjëj, qeveria nuk do të ishte e nevojshme. Demokracia nuk mbështetet te besimi se pushteti nuk do të abuzojë; ajo mbështetet te aftësia e institucioneve për ta kontrolluar atë.
Sot pyetja nuk është më nëse SPAK-u mund të arrestojë një politikan të fuqishëm. Pyetja është nëse ai mund të çmontojë mekanizmin ekonomik që e ushqen korrupsionin.
Në hetimet moderne financiare ekziston një parim i thjeshtë: Follow the Money. Ndiq paranë.
Kjo është pika ku matet suksesi i çdo institucioni serioz kundër korrupsionit.
Nuk mjafton të provohet se një zyrtar ka shkelur ligjin. Hetimi duhet të vazhdojë deri te pyetja më e rëndësishme: kush përfitoi?
* Ku përfunduan fondet publike?
* Në prona?
* Në kompani?
* Në investime?
* Te përfitues të fshehur?
Pa iu përgjigjur këtyre pyetjeve, korrupsioni rrezikon të trajtohet si një episod penal dhe jo si një sistem ekonomik.
E njëjta logjikë vlen edhe për kontratat publike.
Një tender nuk përfundon ditën kur shpallet fituesi. Pikërisht atë ditë fillon historia e parasë. Aty duhet të ndiqen nënkontratat, faturimet, transfertat financiare, ndryshimet e pronësisë dhe përfituesit përfundimtarë. Nëse dokumentohet vetëm shkelja procedurale, por jo rruga e kapitalit, mekanizmi që prodhon korrupsionin mund të mbetet i paprekur.
Po aq e rëndësishme është edhe analiza e rrjeteve që veprojnë përreth politikës.
Në skemat moderne të korrupsionit nuk vepron vetëm politikani. Ekziston një ekosistem i tërë ekonomik: kompani, administratorë formalë, ndërmjetës, konsulentë financiarë dhe përfitues ekonomikë. Nëse këto hallka nuk hetohen kur provat e lejojnë, sistemi mund të ndryshojë aktorët, por jo mënyrën e funksionimit.
Edhe analiza e pasurive mbetet një provë vendimtare.
Diferenca midis sekuestrimit dhe konfiskimit nuk është vetëm juridike. Sekuestrimi është një masë e përkohshme. Konfiskimi përfundimtar është momenti kur përfitimi i paligjshëm hiqet realisht nga ekonomia. Pikërisht aty matet nëse korrupsioni është goditur vetëm penalisht apo edhe financiarisht.
Në fund të fundit, korrupsioni nuk mbijeton sepse mbron individët.
Ai mbijeton sepse mbron kapitalin.
Prandaj, prova e dytë e SPAK-ut nuk do të matet me numrin e arrestimeve dhe as me jehonën e dosjeve të reja. Do të matet me aftësinë për të rindërtuar rrugën e parasë, për të identifikuar përfituesit realë dhe për të çmontuar rrjetet ekonomike që lidhin interesat private me vendimmarrjen publike.
Sepse korrupsioni ndryshon fytyrë.
Paraja ruan gjurmën.
Dhe vetëm kur drejtësia ndjek atë gjurmë deri në fund, ajo nuk ndëshkon thjesht individë; ajo ndryshon vetë rregullat me të cilat funksionon pushteti.
