Nga Muriel
“Opinioni publik është gjithçka”, thoshte Abraham Lincoln. Dhe pikërisht këtu nis kriza politike e Edi Ramës, jo te një projekt i vetëm, jo te një shesh i vetëm, jo te një simbol i vetëm, por te paaftësia për të lexuar opinionin publik në çastin kur ai ka dalë hapur kundër tij.
Protesta që po zhvillohet prej javësh nuk mund të lexohet më si protestë mjedisore apo si kundërshtim i kufizuar ndaj një vendimi të veçantë. Ajo mund të ketë pasur një shkak fillestar, por sot është kthyer në akt politik kundër Ramës. Qytetarët nuk po kundërshtojnë vetëm një projekt; po kundërshtojnë mënyrën se si merren vendimet. Nuk po protestojnë vetëm për një territor; po protestojnë kundër një modeli ku territori, ligji, institucionet dhe interesi publik trajtohen si pengesa që duhen kapërcyer në emër të “zhvillimit”.
Ky është thelbi që Rama nuk po pranon. Ai e pa protestën si episod, jo si simptomë. E lexoi si zhurmë, jo si pakënaqësi të grumbulluar. E trajtoi si krizë imazhi, jo si krizë besimi. Dhe për këtë arsye, çdo reagim i tij nuk e zbuti situatën, por e thelloi.
Në komunikimin politik, krizat nuk menaxhohen duke fyer perceptimin publik. Menaxhohen duke e kuptuar atë. Kur qytetarët i atribuojnë përgjegjësi pushtetit, reagimi institucional duhet të jetë transparent, proporcional dhe qetësues. Nëse pushteti mohon, minimizon apo devijon fajin, ai nuk e shuan krizën; e ushqen atë.
Rama bëri pikërisht këtë. Fillimisht erdhi mohimi. Protesta u paraqit si keqkuptim, si alarm i panevojshëm, si debat i fryrë. Por kur qytetarët ndiejnë se vendimet merren pa ta, mohimi nuk qetëson askënd. Përkundrazi, krijon bindjen se pushteti po fsheh diçka. Në politikë, dyshimi është më i rrezikshëm se kritika, sepse kritika kërkon përgjigje, ndërsa dyshimi gërryen besimin.
Pastaj erdhi minimizimi. Rama u përpoq ta paraqiste protestën si të kufizuar, si fenomen të Tiranës, si lëvizje të vogël që nuk përfaqëson dot opinionin e gjerë publik. Por vetë dinamika e protestës e rrëzoi këtë narrativë. Kur thirrja “Rama, jep dorëheqjen” kthehet në refren politik, nuk kemi më një protestë sektoriale. Kemi një refuzim të drejtpërdrejtë ndaj kryeministrit.
Më pas erdhi devijimi. Në vend që të përgjigjej për dokumentet, procedurat, vendimmarrjen dhe përgjegjësinë institucionale, Rama e zhvendosi debatin te “lufta hibride”, te Irani, te profilet e rreme, te armiqtë e jashtëm. Brenda pak ditësh, ai kaloi nga minimizimi i protestës, te “lufta hibride” dhe Irani, e më pas te algoritmi. Kjo mund të funksionojë si taktikë për të mjegulluar debatin për disa orë, por jo për të shuar një revoltë qytetare. Sepse qytetari që kërkon llogari nuk bindet duke i thënë se zemërimi i tij është produkt i një skenari të huaj.
Daniel Patrick Moynihan thoshte se çdokush ka të drejtë për opinionin e vet, por jo për faktet e veta. Ky është problemi me narrativën e Ramës: ajo ndryshon sa herë ndryshon nevoja politike. Kur protesta rritet, bëhet e manipuluar. Kur nuk shuhet, bëhet hibride. Kur përhapet online, bëhet algoritmike. Por në asnjë moment nuk pranohet për atë që është realisht: një protestë politike kundër tij.
Faza më e fundit, fajësimi i algoritmit, është edhe më domethënësja. Rama tha se sheshi i protestës është kthyer në “studio” për të ushqyer algoritmin, se rrjetet sociale favorizojnë konfliktin, zemërimin dhe vëmendjen. Në dukje, kjo është analizë moderne mbi ekonominë digjitale të vëmendjes. Në thelb, është një tjetër përpjekje për të mos pranuar burimin real të protestës: zemërimin politik ndaj mënyrës së tij të qeverisjes.
Aristoteli e kuptonte më mirë se shumë liderë modernë se gjykimi i shumë qytetarëve, kur mblidhet rreth një shqetësimi të përbashkët, nuk është zhurmë për t’u përçmuar, por forcë politike për t’u dëgjuar. Pikërisht këtu Rama gaboi rëndë. Ai nuk e pa sheshin si opinion publik, por si studio. Nuk e pa protestën si sinjal politik, por si produkt algoritmi. Nuk e pa qytetarin si burim legjitimiteti, por si element të manipulueshëm nga rrjetet, armiqtë apo kundërshtarët.
Këtu qëndron paradoksi. Dje fajin e kishte Irani, sot algoritmi. Por as Irani dhe as algoritmi nuk firmosin vendime, nuk ndryshojnë ligje, nuk japin status strategjik, nuk heshtin institucione dhe nuk e kthejnë qytetarin në spektator të vendimeve që prekin vendin e tij.
Algoritmi mund ta shpërndajë zemërimin, por nuk e shpik atë. Zemërimin e prodhon pushteti kur nuk dëgjon, kur vendos pa transparencë dhe kur e trajton kundërshtimin qytetar si bezdi.
Kjo është dobësia më e madhe politike e Ramës në këtë krizë: përpiqet ta teknologjizojë pakënaqësinë për të mos pranuar përgjegjësinë. E paraqet revoltën si produkt të rrjeteve sociale, jo si pasojë të qeverisjes. Por protesta nuk lind nga ekrani. Ekrani vetëm e bën më të dukshme atë që politika e ka prodhuar më parë. Nëse sheshi mbushet, problemi nuk është kamera që filmon sheshin. Problemi është arsyeja pse qytetarët kanë dalë aty.
Më e rëndë është se komunikimi i Ramës nuk po e qetëson krizën; po e ushqen. Një kryeministër që përballet me protestë duhet të hapë dokumentet, të pranojë shqetësimin, të ulë tonin dhe të ndajë faktet nga propaganda. Rama ka zgjedhur rrugën e kundërt: mohim, minimizim, zhvendosje faji, ironi dhe provokim simbolik.
Edhe shfaqja me bluzë flamingo, simbol i protestës, nuk u lexua si humor politik. U lexua si përçmim. Në një moment krize, simbolika nuk është detaj. Ajo ose e ul tensionin, ose e ndez më shumë. Kur pushteti merr simbolin e protestuesve dhe e kthen në batutë, ai nuk i çarmatos ata; u jep një arsye tjetër për të vazhduar.
Prandaj kjo protestë është bërë më e madhe se shkaku fillestar. Ajo tashmë nuk pyet vetëm çfarë po ndodh me një projekt. Ajo pyet pse një kryeministër sillet sikur qytetarët janë pengesë, jo sovran; pse çdo kundërshtim trajtohet si keqinformim; pse çdo dyshim shpjegohet me armiq të jashtëm; pse çdo revoltë duhet përkthyer në algoritëm përpara se të dëgjohet si shqetësim.
Në thelb, kriza e Ramës nuk është se protestuesit kanë gjetur një simbol të fortë. Kriza është se ai vetë është kthyer në simbolin politik të asaj që protestuesit kundërshtojnë: pushtet i gjatë, arrogancë institucionale, zhvillim pa konsultim, komunikim pa dëgjim dhe një qeveri që nuk pranon më të shohë realitetin pa ia vënë fajin dikujt tjetër.
Kjo protestë nuk është më thjesht kundër një projekti. Është kundër Ramës. Kundër mënyrës së tij të qeverisjes. Kundër bindjes se shoqëria mund të menaxhohet me narrativë, me batuta, me armiq imagjinarë apo me teori algoritmi.
Në politikë, momenti më i rrezikshëm për një kryeministër nuk është kur qytetarët kundërshtojnë një vendim. Është kur ata fillojnë të kundërshtojnë mënyrën se si ai qeveris. Dhe sot, pikërisht kjo po ndodh.
Sepse algoritmi mund ta shpërndajë zemërimin, por nuk e krijon dot. Zemërimin e krijon pushteti. Dhe kur pushteti nuk dëgjon më, sheshi nuk është studio. Sheshi është gjykim.
