Opinion nga Muriel
“Justice must satisfy the appearance of justice” - drejtësia duhet të kënaqë edhe pamjen e drejtësisë - shkruante Gjykata e Lartë e Shteteve të Bashkuara në çështjen Offutt v. United States, përmes opinionit të gjyqtarit Felix Frankfurter. Kjo fjali, e thjeshtë por themelore, përmbledh më mirë se çdo formulë juridike krizën morale që po krijon sot mundësia që ish-anëtarët e Kolegjit të Posaçëm të Apelimit të kalojnë në Gjykatat e Apelit pa iu nënshtruar vetë një procesi të plotë vettingu.
Sepse problemi nuk është vetëm nëse ligji ua njeh këtë të drejtë. Problemi më i madh është nëse drejtësia shqiptare mund të duket e drejtë, e barabartë dhe e besueshme, kur ata që kontrolluan të gjithë sistemin kërkojnë të hyjnë vetë në sistem pa kaluar të njëjtin kontroll.
Më 20 maj 2026, Këshilli i Lartë Gjyqësor shpalli vendet vakante në Gjykatat e Apelit për pesë anëtarë të Kolegjit të Posaçëm të Apelimit. Procedura mbështetet te dispozitat kalimtare të ligjit për statusin e gjyqtarëve dhe prokurorëve, të cilat parashikojnë se anëtari i Kolegjit të Apelimit mund të emërohet si gjyqtar në nivel apeli pas përfundimit të mandatit, përveç rastit kur ndaj tij është marrë masë disiplinore gjatë ushtrimit të detyrës.
Në letër, kjo mund të duket si një procedurë e parashikuar. Në thelb, ajo hap një nga debatet më të mprehta të Reformës në Drejtësi: a mund të ketë sistemi i ri gjyqësor një kategori funksionarësh që qëndrojnë mbi filtrin që u aplikua ndaj të gjithëve?
Mungesa e një mase disiplinore nuk është vetting. Një rekomandim fillestar nuk është vetting. Një përzgjedhje politike-institucionale nuk është vetting. Vettingu ishte një proces shumë më i thellë: kontroll i pasurisë, kontroll i figurës dhe vlerësim profesional. Ai nuk u konceptua si formalitet, por si kusht themelor për besueshmërinë e gjyqtarëve dhe prokurorëve.
Pikërisht këtu lind standardi i dyfishtë. Gjyqtarë dhe prokurorë me dekada karrierë u vendosën përballë një skanimi të imtësishëm. U hetuan pasuritë e tyre, burimet financiare, lidhjet e mundshme të papërshtatshme, vendimmarrja profesionale dhe çdo element që mund të cenonte besimin publik. Shumë prej tyre u shkarkuan jo domosdoshmërisht mbi bazën e dënimeve penale, por mbi bazën e pamundësisë për të bindur institucionet se plotësonin standardin e kërkuar.
Ndërkohë, ata që e administruan këtë proces dhe dhanë vendime me pasoja të drejtpërdrejta mbi karrierat e magjistratëve, kërkojnë të kalojnë në sistem pa iu nënshtruar të njëjtit test. Kjo nuk është vetëm çështje teknike. Është çështje besimi. Është çështje barazie para ligjit. Është çështje legjitimiteti.
Parimi është i thjeshtë: kush kërkon të hyjë në drejtësinë e re, duhet të kalojë nga e njëjta derë.
Kjo nuk do të thotë se ish-anëtarët e KPA-së duhet të paragjykohen, përjashtohen apo trajtohen si të dyshuar apriori. Përkundrazi, një proces i plotë verifikimi do të ishte në interes të tyre. Nëse kanë ushtruar detyrën me integritet, një kontroll i pavarur dhe transparent do t’u jepte legjitimitetin publik që sot u mungon. Problemi nuk është ekzistenca e tyre në sistem; problemi është hyrja pa filtër në një sistem që u rindërtua pikërisht mbi idenë e filtrit.
Në këtë pikë, pyetja klasike latine bëhet e pashmangshme: Quis custodiet ipsos custodes? Kush i ruan rojtarët? Në rastin shqiptar, pyetja merr formë edhe më konkrete: kush i vetton ata që vettonin të tjerët?
Nëse përgjigjja është “askush”, atëherë Reforma në Drejtësi hyn në krizën e saj më të madhe morale.
Kundërargumenti ekziston dhe duhet marrë seriozisht. Ligjvënësi mund ta ketë parashikuar këtë garanci për të mbrojtur anëtarët e institucioneve të vettingut nga presioni, pasiguria apo hakmarrja pas përfundimit të mandatit. Një organ që merr vendime të rënda ndaj gjyqtarëve dhe prokurorëve nuk mund të funksionojë nëse anëtarët e tij ndihen të ekspozuar dhe të pambrojtur për të ardhmen e tyre profesionale.
Por garancia për pavarësi nuk mund të kthehet në garanci për paprekshmëri. Shteti mund t’u japë mbrojtje, status, siguri profesionale apo mundësi karriere. Ajo që nuk mund t’u japë është përjashtimi nga standardi që u kërkoi të tjerëve.
Pavarësia e një gjyqtari nuk ndërtohet duke e hequr nga kontrolli. Ndërtohet duke e kontrolluar me procedura të drejta, të barabarta dhe transparente.
Këtu vlen edhe një tjetër thënie e famshme e juristit amerikan Louis Brandeis: “Sunlight is said to be the best of disinfectants” - drita e diellit thuhet se është dezinfektuesi më i mirë.
Në këtë rast, “drita e diellit” është transparenca: deklarimi i pasurisë, verifikimi i figurës, kontrolli i konflikteve të interesit, analiza e vendimmarrjes gjatë mandatit dhe testimi profesional para se dikush të marrë kompetencën për të dhënë drejtësi në Apel.
Pa këtë transparencë, çdo emërim do të mbetet i hijëzuar.
Problemi profesional është po aq i rëndësishëm sa ai etik. Gjykata e Apelit nuk është vend hyrjeje në sistem. Ajo është nivel kontrolli, arsyetimi dhe korrigjimi mbi vendimet e gjykatave më të ulëta. Një gjyqtar apeli duhet të ketë jo vetëm integritet, por edhe aftësi të provuara gjyqësore, përvojë të qëndrueshme në vendimmarrje, kulturë juridike dhe aftësi për të mbajtur standard të lartë arsyetimi.
Nëse një gjyqtar i zakonshëm duhet të kalojë Shkollën e Magjistraturës, vite karriere, vlerësime profesionale, pikëzim dhe vetting, atëherë kalimi direkt i ish-anëtarëve të KPA-së në Apel krijon përshtypjen e një ashensori institucional. Dhe në drejtësi, perceptimi ka rëndësi pothuajse sa realiteti.
Pasojat mund të jenë afatgjata. Çdo vendim i ardhshëm i këtyre gjyqtarëve mund të shoqërohet nga dyshimi mbi legjitimitetin e tyre. Palët në proces, avokatët dhe publiku mund të pyesin me të drejtë: si mund të gjykojë në Apel dikush që nuk ka kaluar vetë filtrin e sistemit ku po shërben?
Drejtësia nuk humbet vetëm kur jep vendime të gabuara. Humbet edhe kur qytetarët fillojnë të besojnë se rregullat nuk vlejnë njësoj për të gjithë.
Prandaj zgjidhja nuk është sulmi personal, linçimi publik apo bllokimi politik. Zgjidhja është një mekanizëm i posaçëm, i pavarur dhe transparent verifikimi për çdo ish-anëtar të KPA-së apo KPK-së që kërkon të hyjë në gjyqësor.
Ky mekanizëm duhet të përfshijë katër elemente themelore: verifikim të plotë të pasurisë para, gjatë dhe pas mandatit; kontroll të figurës dhe kontakteve të papërshtatshme; vlerësim të konflikteve të interesit dhe vendimmarrjes gjatë mandatit; si dhe test të aftësisë profesionale për ushtrimin e funksionit gjyqësor në nivel apeli.
Ky nuk do të ishte ndëshkim. Do të ishte garanci. Jo vetëm për publikun, por edhe për vetë ata. Kush është i pastër, del më i fortë nga kontrolli. Kush ka vepruar me integritet, fiton autoritet moral. Kush kërkon të gjykojë të tjerët, duhet të pranojë i pari të gjykohet me të njëjtin standard.
KLGJ nuk duhet ta trajtojë këtë si procedurë të zakonshme vakancash. Kuvendi nuk duhet të fshihet pas një dispozite kalimtare të vitit 2016. Dhe institucionet ndërkombëtare nuk duhet të heshtin në momentin kur reforma rrezikon të akuzohet për standard të dyfishtë.
Sepse në fund, kjo nuk është çështje e pesë emrave. Është çështje e një parimi.
Nëse ata që ndërtuan filtrin hyjnë në sistem pa kaluar filtrin, Reforma në Drejtësi humbet forcën e saj morale. Nëse ata i nënshtrohen një verifikimi real, publik dhe të pavarur, reforma fiton provën më të rëndësishme të saj: se nuk u bë për të ndërruar elitën, por për të ndryshuar standardin.
Vettingu nuk mund të jetë provë për të dobëtit dhe privilegj për rojtarët. Kush kërkon të gjykojë në emër të Republikës, duhet më parë të provojë se i nënshtrohet të njëjtit standard që Republika u kërkoi të gjithëve.
