Nga Muriel
Në prokurimet publike, fituesi nuk përcaktohet gjithmonë ditën kur hapen ofertat. Në tenderët IT, fituesi mund të
përcaktohet shumë më herët: në momentin kur shkruhet specifikimi teknik, kur vendosen certifikatat, kur përzgjidhet
arkitektura, kur përcaktohet fondi limit dhe kur ndërtohet profili i operatorit që “rastësisht” i plotëson të gjitha kushtet.
Kjo është arsyeja pse tenderët e teknologjisë janë ndër format më të vështira për t’u kontrolluar. Në ndërtim, dëmi shpesh
shihet. Në teknologji, dëmi fshihet në dokumente. Nuk ka asfalt të çarë, nuk ka mur që bie, nuk ka objekt të papërfunduar që
qytetari mund ta fotografojë. Ka licenca, servera, sisteme, cloud, mikroservise, mirëmbajtje, migrime, module dhe një gjuhë
teknike që shpesh i mbyll gojën kontrollit publik.
Problemi nuk është teknologjia. Problemi është përdorimi i teknologjisë si mbulesë për prokurime të orientuara. Nëse një
tender kërkon një kombinim shumë të ngushtë certifikatash, eksperiencash, platformash dhe integrimesh, gara mund të duket
e hapur në letër, por e mbyllur në realitet. Institucioni nuk ka nevojë të shkruajë emrin e fituesit. Mjafton të shkruajë profilin
e tij.
Këtu qëndron dobësia kryesore e tenderëve IT: specifikimi teknik mund të kthehet nga instrument profesional në
mekanizëm përjashtimi. Kur specifikimi përshkruan nevojën reale të institucionit, ai hap konkurrencë. Kur përshkruan
kapacitetet e një operatori të caktuar, ai e mbyll garën para se të hapen ofertat.
Një shembull e bën më të qartë. Në treg mund të ketë dhjetë kompani të afta për të ndërtuar ose mirëmbajtur një sistem.
Por tenderi kërkon eksperiencë me një platformë shumë specifike, certifikim nga një prodhues i caktuar, staf me kualifikime
të rralla dhe një projekt të mëparshëm pothuajse identik. Në fund, vetëm një kompani i plotëson të gjitha. Formalisht gara
ekziston. Praktikisht, pjesa tjetër e tregut është ftuar si dekor.
Debati për AKSHI-n e bën këtë çështje konkrete. Raportimet publike mbi hetimin e SPAK kanë përmendur dyshime për
procedura tenderuese të lidhura me sisteme dhe mirëmbajtje serverash, ku pretendohet se kriteret mund të kenë favorizuar
operatorë të caktuar. Këto janë pretendime hetimore dhe çdo person apo subjekt gëzon prezumimin e pafajësisë. Por përtej
emrave, dosja hap një pyetje më të madhe: a janë kontrolluar ndonjëherë realisht tenderët IT në substancë, apo vetëm në
formë?
Në një prokurim serioz, kontrolli nuk duhet të pyesë vetëm nëse procedura është shpallur, nëse afatet janë respektuar dhe
nëse komisioni ka firmosur procesverbalin. Duhet të pyesë nëse kriteret ishin të nevojshme, proporcionale, të hapura për
tregun dhe të lidhura realisht me objektin e kontratës. Sepse në tenderët IT, dokumenti mund të jetë perfekt në formë dhe i
manipuluar në përmbajtje.
Një tjetër sinjal që kërkon verifikim të thelluar është raporti mes ofertës fituese dhe fondit limit. Një kontratë e fituar me
95% apo 98% të fondit limit nuk është automatikisht e dyshimtë. Por kur kjo përsëritet shpesh, me të njëjtat kompani, me pak
ulje çmimi, me konkurrencë të dobët dhe me fitues të përsëritur, atëherë kemi një flamur të kuq.
Në një treg real, konkurrenca duhet të prodhojë presion mbi çmimin. Operatorët hyjnë në garë për të fituar duke ulur
ofertën, duke ofruar zgjidhje më të mirë ose duke sfiduar rivalët. Kur kontratat fitohen vazhdimisht shumë pranë tavanit të
fondit limit, lind pyetja: a po garonin kompanitë për çmimin më të mirë, apo po lëviznin brenda një tavani të njohur
paraprakisht?
Për këtë arsye, SPAK nuk duhet të kufizohet vetëm te procedurat që janë aktualisht në dosje. Duhet të skanojë modelin.
Çdo tender IT i fituar me 95%–100% të fondit limit duhet të riverifikohet, sidomos kur ka fitues të përsëritur, pak ofertues
realë, skualifikime të shumta, ankesa të rrëzuara ose kontrata mirëmbajtjeje që pasojnë automatikisht kontratën kryesore.
Në tenderët IT, paracaktimi nuk duket gjithmonë si urdhër. Shpesh duket si përqindje.
Por fondi limit është vetëm një pjesë e skemës së mundshme. Pjesa tjetër është varësia nga furnitori. Në teknologji,
tenderi i parë shpesh është vetëm hyrja. Fituesi merr sistemin. Pastaj merr mirëmbajtjen. Pastaj përditësimin. Pastaj modulin
shtesë. Pastaj integrimin. Pastaj migrimin. Pastaj licencën e re. Në fund, shteti nuk është më pronar real i zgjidhjes që ka
blerë. Është klient i përhershëm i kompanisë që e ka ndërtuar.
Kjo njihet si “vendor lock-in”, varësi nga furnitori. Në praktikë do të thotë se shteti nuk largohet dot pa kosto të lartë.
Nuk ndërron dot kompani pa rrezikuar funksionimin e sistemit. Nuk hap dot garë reale për mirëmbajtjen, sepse
dokumentacionin, kodin, akseset ose njohurinë teknike i mban furnitori fillestar. Kështu, kontrata e parë prodhon kontratat e
ardhshme.
Cloud-i mund ta thellojë këtë problem. Në teori, sjell fleksibilitet dhe kursim. Në praktikë, pa auditim të fortë, mund të
bëhet faturë e errët. Sa kapacitet u ble? Sa u përdor? Kush e mat konsumin? Kush e kontrollon performancën? A mund të
1
migrohen të dhënat te një furnitor tjetër? A ka plan daljeje? Pa këto përgjigje, cloud-i nuk është domosdoshmërisht
modernizim. Mund të jetë mjegull me faturë.
Edhe mikroserviset, të paraqitura shpesh si arkitekturë moderne, kërkojnë kontroll. Nëse çdo modul është i dokumentuar,
i hapur dhe i mirëintegruar, sistemi fiton fleksibilitet. Por nëse çdo modul lidhet me të njëjtin furnitor dhe çdo ndryshim
kërkon kontratë shtesë, atëherë mikroservisi kthehet në mikro-faturë. Çdo modifikim bëhet “nevojë teknike”. Çdo “nevojë
teknike” bëhet shpenzim i ri.
Pikërisht këtu duhet të hyjë auditimi. Jo auditimi që sheh vetëm nëse dosja ka dokumente. Jo kontrolli që mjaftohet me
firmat, afatet dhe procesverbalet. Tenderët IT kërkojnë auditim teknik, financiar dhe funksional. Duhet verifikuar nëse
sistemi ekziston, nëse punon, nëse përdoret, nëse çmimi është i arsyeshëm, nëse kodi është dorëzuar, nëse dokumentacioni
është i plotë, nëse akseset janë në kontroll të shtetit dhe nëse mirëmbajtja mund të konkurrohet realisht.
Këtu lind pyetja për KLSH-në dhe auditimet e brendshme. Kur shpenzimet IT marrin përmasa qindra milionëshe,
kontrolli nuk mund të mbetet në nivel letre. KLSH duhet të jetë sinjalizues risku përpara se dëmi të bëhet kontratë, jo vetëm
lexues raportesh pas faktit. Nëse sinjalet kanë ekzistuar dhe nuk janë kthyer në alarm, kemi problem mbikëqyrjeje. Nëse
dikush ka pasur dijeni për shkelje dhe i ka fshehur, toleruar apo moskallëzuar, atëherë çështja kalon nga përgjegjësi
institucionale në përgjegjësi të mundshme penale. Këtë nuk e vendos editoriali. Këtë duhet ta hetojë drejtësia.
Në këtë zinxhir nuk mund të lihen jashtë as KPP dhe APP. Nëse ankesa është mjeti që duhet të mbrojë operatorët nga
tenderët e padrejtë, atëherë vendimet e KPP-së janë kyçe. KPP nuk duhet të kontrollojë vetëm nëse ankesa është paraqitur
sipas formës. Duhet të hyjë në thelb: a favorizojnë kriteret një operator? A janë proporcionale me objektin e kontratës? A
përjashtojnë pa arsye pjesë të tregut? A e mbështet autoriteti kontraktor nevojën reale për çdo kërkesë teknike?
Nëse KPP e pranon gjuhën teknike të autoritetit kontraktor si të paprekshme, atëherë ankimi kthehet në ritual. Dhe kur
ankimi bëhet ritual, tenderi i dyshimtë nuk korrigjohet. Legalizohet.
APP ka rol tjetër, por po aq të rëndësishëm. Ajo duhet të orientojë standardet, të udhëzojë autoritetet kontraktore dhe të
parandalojë kritere diskriminuese. Nëse për vite tenderët IT prodhojnë fitues të përsëritur, kritere të ngushta, ankesa të dobëta
dhe oferta pranë fondit limit, APP nuk mund të sillet si administratore pasive e sistemit. Duhet të pyesë pse sistemi prodhon
të njëjtin rezultat.
Një skemë e madhe tenderësh nuk mbijeton vetëm nga ai që shkruan specifikimin. Mbijeton edhe nga ai që e kontrollon
dobët, nga ai që e shqyrton formalisht, nga ai që nuk pyet, nga ai që e quan “procedurë të rregullt” atë që mund të jetë garë e
mbyllur. Në një sistem të shëndetshëm, KLSH, KPP dhe APP janë barriera. Në një sistem të kapur, rrezikojnë të kthehen në
vula.
Për këtë arsye, hetimi nuk duhet të kërkojë vetëm një emër. Duhet të lexojë ekosistemin. Kush e hartoi kriterin? Kush e
miratoi? Kush e kontrolloi? Kush e ankimoi? Kush e rrëzoi ankesën? Kush e auditoi? Kush e pa të përsëritej modeli dhe
heshti?
Ka disa flamuj të kuq që SPAK dhe institucionet e kontrollit duhet t’i trajtojnë si pikënisje hetimore: oferta fituese pranë
95%–100% të fondit limit, fitues të përsëritur në kontrata të ngjashme, skualifikime të shumta të operatorëve të tjerë,
specifikime që kërkojnë certifikime ose eksperienca shumë të ngushta, mungesë konkurrence reale, ankesa të rrëzuara pa
analizë substanciale, kontrata mirëmbajtjeje që ndjekin automatikisht kontratën kryesore, mungesë dorëzimi të kodit dhe
dokumentacionit, si dhe shtesa kontratash të justifikuara vazhdimisht si “nevojë teknike”.
Nëse SPAK provon se tenderët janë orientuar, se kriteret janë qepur për operatorë të caktuar dhe se paratë publike kanë
kaluar përmes një skeme të organizuar favorizimi, hetimi nuk duhet të mbyllet me masa sigurie, dorëheqje apo tituj lajmesh.
Duhet të shkojë deri në fund: te zyrtarët që firmosën, te komisionet që vlerësuan, te institucionet që heshtën dhe te subjektet
private që përfituan.
Drejtësia nuk duhet të mjaftohet vetëm me ndëshkim penal individual. Duhet rikuperim i dëmit ekonomik. Çdo subjekt
që provohet se ka përfituar në mënyrë të paligjshme nga tenderët publikë duhet të detyrohet të kthejë paratë dhe të
përjashtohet nga pjesëmarrja në prokurime publike për një periudhë të gjatë, të paktën pesëvjeçare. Nuk ka kuptim që një
kompani të përfitojë nga një skemë korruptive sot dhe të rikthehet nesër në garë për paratë e të njëjtit shtet që ka dëmtuar.
Në fund, një tender IT nuk duhet gjykuar vetëm nga fakti që sistemi u dorëzua. Duhet gjykuar nga vlera që prodhoi. A
funksionon? A është i sigurt? A përdoret realisht? A i kursen para shtetit? A e rrit cilësinë e shërbimit? A është i hapur për
mirëmbajtje konkurruese? A e zotëron shteti, apo është peng i furnitorit?
Për çdo kontratë të madhe IT duhet të ketë një përmbledhje publike të kuptueshme: çfarë problemi zgjidh, pse kushton
kaq, pse u zgjodh kjo zgjidhje, kush e mirëmban, sa zgjat kontrata, çfarë kostoje vjetore ka dhe cilët tregues matin suksesin.
Nëse teknologjia është komplekse, transparenca duhet të jetë edhe më e madhe, jo më e vogël.
2
Nga kjo logjikë dalin katër kërkesa minimale. Së pari, SPAK duhet të riverifikojë çdo tender IT të AKSHI-t ku oferta
fituese është 95%–100% e fondit limit, sidomos kur fituesit përsëriten. Së dyti, duhet auditim teknik i pavarur për kontratat
kryesore: jo vetëm letra, por kod, dokumentacion, akses, funksionalitet, siguri dhe kosto reale mirëmbajtjeje. Së treti, duhet
kontroll i vendimeve të KPP-së dhe rolit të APP-së në procedurat ku kriteret kanë qenë të ngushta ose ankesa është trajtuar
formalisht. Së katërti, çdo kontratë e madhe IT duhet të publikohet me një shpjegim të thjeshtë për publikun, që qytetari të
kuptojë çfarë është blerë me paratë e tij.
Në të kundërt, dixhitalizimi kthehet në perde moderne. Në pjesën e përparme, qytetari sheh ekranin, ikonën dhe
shërbimin online. Në pjesën e pasme mund të fshihen specifikime të qepura, kontrata të përsëritura, licenca të fryra, varësi
teknologjike dhe mirëmbajtje që kthehet në rentë.
Ironia është se teknologjia premtoi fundin e arbitraritetit njerëzor. Por tenderët IT tregojnë se teknologjia nuk e zhduk
njeriun nga vendimmarrja. Vetëm e vendos në një vend më pak të dukshëm. Algoritmi nuk merr ryshfet. Serveri nuk ka
kushërinj. Cloud-i nuk ka parti. Por njeriu që shkruan kriteret, zgjedh arkitekturën, miraton fondin limit dhe vlerëson ofertat
mbetet aty. Nëse ai nuk kontrollohet, korrupsioni nuk zhduket. Bëhet më elegant.
Prandaj rregulli i parë i prokurimeve IT duhet të jetë i thjeshtë: sa më kompleks sistemi, aq më i fortë kontrolli. Sa më
teknike kontrata, aq më e madhe transparenca. Sa më strategjik institucioni, aq më pak vetëkontroll.
Pyetja nuk është nëse Shqipëria duhet të blejë teknologji. Duhet, pa diskutim. Pyetja është nëse teknologjia do të blihet
për të zgjidhur probleme publike, apo për të prodhuar kontrata të mbyllura për operatorë të paracaktuar. Sepse një shtet që
kalon nga letra te serveri, por nuk ndryshon mënyrën si kontrollon paranë publike, nuk ka modernizuar administratën. Ka
modernizuar korrupsionin.
Dhe korrupsioni me ndërfaqe moderne mbetet korrupsion.
Vetëm se është më i vështirë për t’u parë.
