Nga Muriel
Ka një dallim të madh mes një qeverie që flet për Europën dhe një shteti që funksionon sipas standardeve europiane. Shqipëria e viteve të fundit ka prodhuar shumë nga e para: fjalime, samite, fotografi, ceremoni, kapituj të hapur dhe triumfe të shpallura në kohë reale. Por IBAR-i - raporti i ndërmjetëm për kriteret themelore të negociatave - merret me të dytën: me drejtësinë, sundimin e ligjit, institucionet demokratike, të drejtat themelore dhe administratën publike.
Këtu nis problemi politik i qeverisë Rama. Sepse IBAR-i nuk pyet sa bindëse duket reforma në podium. Pyet nëse ajo funksionon kur fiket kamera.
Sipas raportimeve mbi diskutimet në COELA dhe materialit mbi gjetjet e IBAR-it, shqetësimet kryesore lidhen me korrupsionin, presionin ndaj institucioneve të drejtësisë, zbatimin e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese, prokurimet publike, koncesionet, PPP-të dhe transparencën e financimit politik. Kjo do të thotë se nuk jemi te një provim periferik i integrimit. Jemi te provimi i themelit. Dhe kur themeli lëkundet, nuk mjafton të lyesh fasadën.
Qeveria Rama ka ndërtuar prej vitesh narrativën e “Shqipërisë reformuese”. Në një nivel procedural, kjo narrativë ka elemente reale: negociatat kanë avancuar, klasterët janë hapur, reforma në drejtësi ka ngritur institucione të reja dhe SPAK-u ka prodhuar rezultate që nuk mund të injorohen. Por pikërisht këtu qëndron kontradikta: Shqipëria ka bërë mjaftueshëm për të hyrë në sallën e negociatave, por ende jo mjaftueshëm për të bindur se rregullat e asaj salle janë kthyer në kulturë qeverisjeje.
Ky është dallimi mes progresit diplomatik dhe transformimit institucional. I pari prodhon fotografi. I dyti prodhon shtet. Qeveria, natyrisht, preferon të flasë për fotografitë.
Në raportet europiane dhe analizat ndërkombëtare, korrupsioni në Shqipëri nuk paraqitet si problem episodik. Ai shfaqet si fenomen i përhapur në sektorë ku shteti prek drejtpërdrejt paranë publike: prokurime, kontrata, koncesione, PPP, infrastrukturë, kadastër, tatime, dogana, shëndetësi dhe arsim. Materiali mbi IBAR-in e trajton këtë si problem sistemik, jo si devijim administrativ apo rast të izoluar.
Kjo është politikisht diskredituese për çdo qeveri që ka më shumë se një dekadë në pushtet. Pas kaq vitesh, nuk mund të thuash se sistemi “u gjet kështu”. Nëse e ke trashëguar, ke pasur kohë ta ndryshosh. Nëse nuk e ke ndryshuar, e ke administruar. Nëse e ke administruar duke e quajtur reformë, atëherë problemi nuk është vetëm korrupsioni; është edhe aftësia për ta paketuar atë si modernizim.
Qeveria Rama nuk ka dështuar të prodhojë ligje. Ka dështuar të bindë se ligji është më i fortë se marrëdhënia politike, se tenderi është më i fortë se klientela dhe se institucioni është më i fortë se telefoni. Në një shtet europian, procedura është garanci. Në modelin shqiptar, shpesh duket si dekor.
SPAK-u është paradoksi më i madh i reformës në drejtësi. Qeveria e përmend si provë suksesi kur institucioni godet korrupsionin në përgjithësi. Por sapo hetimet afrohen pranë zonave të ndjeshme të pushtetit, pavarësia e drejtësisë nis të trajtohet me nervozizëm politik. Materiali mbi IBAR-in evidenton përpjekje shqetësuese nga zyrtarë publikë dhe politikanë, përfshirë nivele të larta, për të ushtruar ndikim të padrejtë mbi institucionet e drejtësisë.
Kjo e zhvesh propagandën nga komoditeti. Nuk mund të jesh pro SPAK-ut vetëm kur SPAK-u është i dobishëm politikisht. Nuk mund ta quash drejtësinë histori suksesi në Bruksel dhe ta trajtosh si problem në Tiranë. Nuk mund të kërkosh duartrokitje për reformën dhe njëkohësisht të bezdisesh nga pasojat e saj.
Në këtë pikë, qeveria Rama duket si pronari që mburret se ka instaluar kamera sigurie, por ankohet kur kamerat filmojnë oborrin e vet.
Gjykata Kushtetuese është prova më e qartë nëse një shtet e merr seriozisht kufizimin e pushtetit. Në një demokraci funksionale, vendimet e saj nuk janë sugjerime, nuk janë materiale për diskutim partie dhe nuk janë letra që zbatohen kur i përshtaten shumicës. Janë detyrime.
Prandaj çdo vonesë, çdo zbatim i pjesshëm dhe çdo manovër politike ndaj vendimeve të institucioneve kushtetuese nuk është thjesht problem administrativ. Është tregues i kulturës së pushtetit. Materiali mbi IBAR-in vë theksin te shqetësimi për zbatimin e paplotë ose të vonuar të vendimeve detyruese nga qeveria dhe Kuvendi.
Krahasimi me standardet europiane këtu bëhet i rëndë. Në BE, qeveria matet nga gatishmëria për t’u kufizuar nga ligji. Në Shqipëri, shpesh duket sikur ligji matet nga gatishmëria për t’i shërbyer qeverisë. Dhe këtu nuk ka nevojë të bërtitet. Fakti mjafton.
PPP-të dhe prokurimet publike përmbledhin ndoshta më mirë se çdo fushë tjetër filozofinë reale të qeverisjes: në letër, instrumente zhvillimi; në praktikë, hapësira ku transparenca hyn me leje dhe konkurrenca shpesh duket më shumë si formalitet sesa si garanci. Materiali mbi IBAR-in i vendos PPP-të, koncesionet dhe prokurimet publike mes sektorëve me risk të lartë korrupsioni.
Kjo nuk është çështje teknike. Është zemra financiare e qeverisjes. Aty ku ndahet paraja publike, aty testohet serioziteti i shtetit. Nëse kontratat publike kërkojnë gjithmonë “besim” në vend të transparencës, atëherë qytetarit i kërkohet të paguajë faturën dhe të mos bëjë pyetje.
Në demokraci, tenderi duhet të jetë proces. Në Shqipëri, shumë shpesh perceptohet si destinacion.
Edhe financimi politik mbetet një nga zonat më të mjegullta të sistemit. Kërkesa për finalizimin e reformës mbi financimin e partive dhe sponsorizimet nuk është thjesht çështje formularësh apo rregullash kontabël. Është çështje pushteti. Sepse aty ku paratë e politikës nuk shihen qartë, qytetari nuk di më nëse po voton për program, për interes publik apo për një rrjet ekonomik që e pret shpërblimin pas zgjedhjeve.
Materiali mbi IBAR-in evidenton nevojën për rritjen e transparencës në financimin e partive politike dhe sponsorizimeve. Kjo kërkesë është veçanërisht e rëndësishme në një vend ku kufiri mes shtetit, partisë, biznesit dhe fushatës shpesh zbehet deri në padukshmëri. Demokracia nuk deformohet vetëm kur vidhen votat. Deformohet edhe kur nuk dihet kush paguan për t’i ndikuar ato.
Liria e medias është një tjetër provë ku qeveria nuk matet me deklarata, por me sjellje. Një pushtet i sigurt në integritetin e vet nuk ka frikë nga pyetjet, nuk e përçmon gazetarinë, nuk e ndan median në “të mirë” dhe “armike” dhe nuk e trajton kërkesën për llogari si akt armiqësor.
Në Shqipëri, media nuk ka nevojë të mbyllet me vendim për t’u dobësuar. Mjafton të varet financiarisht, të sulmohet publikisht, të izolohet nga informacioni, të ndikohet nga interesa ekonomike dhe politike, ose të lodhet në një klimë ku gazetari që pyet shumë shihet si problem. Ky nuk është modeli brutal i censurës klasike. Është diçka më e sofistikuar dhe, pikërisht për këtë arsye, më e vështirë për t’u luftuar: presion elegant mbi lirinë.
Integrimi europian, në duart e qeverisë Rama, është kthyer në qendër të identitetit politik të mazhorancës. Kjo, në vetvete, nuk është problem. Problemi nis kur integrimi trajtohet si skenë komunikimi dhe jo si disiplinë qeverisëse.
BE-ja nuk mat entuziazmin e kryeministrit. Mat pavarësinë e institucioneve. Nuk mat sa herë përmendet Europa në fjalime. Mat sa shpesh respektohen vendimet e gjykatave. Nuk mat sa shpejt hapen kapitujt. Mat nëse vendi ka kapacitet dhe vullnet t’i mbyllë ata.
Për këtë arsye, IBAR-i është i pakëndshëm për propagandën qeveritare. Sepse nuk është dokument opozitar. Nuk është deklaratë partie. Nuk është studio televizive. Është instrument teknik-politik i Bashkimit Europian për të parë nëse reformat themelore kanë kaluar nga ligji në praktikë. Dhe pikërisht aty qeveria Rama duket më e dobët: jo te aftësia për të shpallur reforma, por te aftësia për të pranuar kufizimin që reforma i vendos pushtetit.
IBAR-i nuk është dënim për Shqipërinë. Është provë serioziteti për qeverisjen e saj. Ai tregon se vendi ka bërë hapa përpara, por jo aq sa të fshihet dallimi mes reformës së shpallur dhe shtetit të ndërtuar. Tregon se SPAK-u është arritje, por presioni ndaj drejtësisë mbetet alarm. Tregon se prokurimet mund të jenë digjitale, por transparenca nuk bëhet automatike. Tregon se ligjet mund të përafrohen me BE-në, por zakonet e pushtetit mbeten shpesh larg saj.
Kjo është arsyeja pse IBAR-i është politikisht më diskreditues për qeverinë sesa çdo akuzë opozitare. Sepse opozita mund të akuzohet për interes. Brukseli jo aq lehtë.
Brukseli nuk ka nevojë të bëjë ironi. Ai mjafton të masë.
Dhe matja, për qeverinë Rama, është më e rëndë se polemika.
Shqipëria sot duket si një vend që ka mësuar fjalorin e integrimit, por jo ende disiplinën e tij. Ka hapur kapituj, por nuk ka mbyllur zakone. Ka ndërtuar institucione, por vazhdon të tundohet nga kontrolli mbi to. Ka folur për Europën me zë të lartë, por shpesh ka qeverisur sikur standardet europiane janë të vlefshme vetëm kur nuk pengojnë pushtetin.
Pyetja e IBAR-it, në thelb, është shumë më e thjeshtë se gjuha burokratike që e shoqëron: a është Shqipëria duke u bërë shtet europian, apo thjesht një qeveri ballkanike që ka mësuar të flasë europiançe?
Përgjigjja nuk jepet në konferenca shtypi. Jepet në gjykata të pavarura, tenderë të hapur, media të lira, institucione që nuk tremben dhe qeveri që zbatojnë ligjin edhe kur ligji nuk u leverdis.
Deri atëherë, qeveria Rama mund të vazhdojë të shpallë reforma. Por IBAR-i kujton se reforma nuk është ajo që thua për veten. Është ajo që mbetet kur propaganda mbaron.
