Një ekspozitë madhështore në Londër po rikthen në vëmendje historinë e një prej qyteteve më të rëndësishme të botës, Stambollit, i cili për më shumë se 1.500 vjet ka qenë qendër e perandorive, kulturave dhe qytetërimeve që kanë ndikuar në zhvillimin e Evropës dhe Azisë. Ekspozita, e titulluar Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires, është organizuar nga muzeu Victoria and Albert (V&A) dhe eksploron transformimin e qytetit nga kryeqyteti i Perandorisë Bizantine në një nga qendrat më të fuqishme të Perandorisë Osmane.
Përmes më shumë se 200 objekteve historike, veprave të artit, veshjeve perandorake dhe artefakteve të rralla, ekspozita tregon se si një qytet i vetëm arriti të bashkonte traditat e Lindjes dhe Perëndimit, duke u kthyer në një pikë takimi mes kontinenteve.
Sipas një kritike të publikuar nga The Guardian më 4 nëntor, ekspozita ofron një udhëtim të pasur në historinë e dy perandorive, duke sfiduar edhe disa prej perceptimeve tradicionale për qytetërimin bizantin.
Historia nis në vitin 330 pas Krishtit, kur perandori romak Kostandini i Madh vendosi ta kthente qytetin e Bizantit në kryeqytetin e ri të Perandorisë Romake.
Qyteti mori emrin Kostandinopojë dhe u shndërrua gradualisht në një qendër të rëndësishme politike, ekonomike dhe fetare.Për më shumë se një mijë vjet, Kostandinopoja ishte kryeqyteti i Perandorisë Bizantine, duke ruajtur trashëgiminë e Romës së lashtë dhe duke zhvilluar një kulturë të veçantë, ku ndërthureshin traditat greke, romake dhe të krishtera.
Ekspozita tregon se Bizanti nuk ishte thjesht një perandori që ruante të kaluarën, por edhe një qendër e rëndësishme e dijes, artit dhe zhvillimit kulturor.Ndër objektet e ekspozuara është një ikonë bizantine e Shën Eudokisë, e cila dëshmon nivelin e lartë të mjeshtërisë artistike dhe rëndësinë që arti fetar kishte në jetën e perandorisë.
Vëmendje e veçantë i kushtohet edhe Hipodromit të Kostandinopojës, një prej hapësirave më të rëndësishme publike të qytetit, ku zhvilloheshin gara, ceremoni dhe aktivitete që tërhiqnin mijëra qytetarë.
Objektet historike të lidhura me këtë hapësirë tregojnë rolin e saj jo vetëm si qendër argëtimi, por edhe si vend ku shfaqej pushteti perandorak.
Një nga momentet më të rëndësishme të historisë së qytetit ishte viti 1453, kur sulltan Mehmeti II pushtoi Kostandinopojën, duke i dhënë fund Perandorisë Bizantine.
Kjo ngjarje ndryshoi ekuilibrat politikë dhe kulturorë të rajonit, ndërsa qyteti u shndërrua në kryeqytetin e Perandorisë Osmane.
Ekspozita i kushton hapësirë të veçantë periudhës osmane, duke paraqitur objekte luksoze që dëshmojnë pasurinë, fuqinë dhe sofistikimin e oborrit perandorak.
Mes tyre është një kaftan i punuar me fije ari, i lidhur me sulltan Selimin II, si dhe pllaka dekorative dhe objekte që përdoreshin në banjat tradicionale osmane.
Këto artefakte tregojnë zhvillimin e artizanatit, tekstileve dhe arkitekturës gjatë periudhës kur Stambolli ishte një nga qytetet më të mëdha dhe më të rëndësishme të botës. Një vend të rëndësishëm në ekspozitë zë edhe portreti i Mehmetit II, i realizuar nga piktori venecian Gentile Bellini. Vepra është një dëshmi e marrëdhënieve kulturore mes Perandorisë Osmane dhe Evropës së Rilindjes.
Përmes këtij portreti dhe objekteve të tjera, ekspozita shqyrton interesin e elitave osmane për artin evropian, duke ngritur pyetje mbi ekzistencën e një forme të veçantë të Rilindjes kulturore osmane.
Në qendër të rrëfimit historik është edhe monumenti i famshëm i Shën Sofisë, ose Hagia Sophia, një prej ndërtesave më të njohura në botë.
E përfunduar në vitin 537 gjatë sundimit të perandorit Justinian, ajo ishte për shekuj një nga kishat më të rëndësishme të krishterimit lindor.
Pas pushtimit osman të vitit 1453, ndërtesa u shndërrua në xhami, ndërsa arkitektura e saj monumentale ndikoi në projektimin e shumë xhamive të mëvonshme osmane.
Në shekullin XX, Hagia Sophia u kthye në muze, përpara se në vitin 2020 të rikthehej në funksionin e xhamisë, një vendim që shkaktoi debate ndërkombëtare mbi trashëgiminë kulturore dhe fetare.
Ekspozita e përdor historinë e këtij monumenti për të treguar se si ndërtesat historike mund të mbartin kuptime të ndryshme për komunitete dhe periudha të ndryshme.
Kritika e The Guardian e vlerëson ekspozitën si një përvojë mbresëlënëse, duke theksuar mënyrën se si objektet artistike, historia politike dhe trashëgimia fetare ndërthuren për të treguar historinë e qytetit.
Përtej ndryshimeve të pushtetit dhe konflikteve mes perandorive, ekspozita nxjerr në pah edhe vazhdimësinë kulturore të Stambollit.
Ajo tregon se qyteti nuk e humbi rëndësinë e tij me kalimin nga sundimi bizantin në atë osman, por vazhdoi të ishte një qendër e madhe tregtare, artistike dhe intelektuale.
Sot, Stambolli mbetet një nga metropolet më të rëndësishme të botës, ku monumentet bizantine, pallatet osmane dhe ndërtesat moderne dëshmojnë historinë e tij shumëplanëshe.
Ekspozita Constantinople to Istanbul: One City, Two Empires, e cila është planifikuar të hapet për publikun më 30 nëntor në muzeun Victoria and Albert në Londër, synon t'u japë vizitorëve mundësinë të kuptojnë më mirë se si një qytet i vetëm ka ndikuar në historinë e dy kontinenteve dhe të dy perandorive.
Burimi: The Guardian, 4 nëntor 2026
