Gjatë gjashtë muajve të fundit, Shqipëria ka qenë vendi i protestave intensive antiqeveritare. Muajin e kaluar, demonstratat kryesisht paqësore në këtë vend të vogël ballkanik me 2.7 milionë banorë u shndërruan në të dhunshme.
Tashmë, çdo mbrëmje, bulevardi kryesor i Tiranës, kryeqytetit, i ngjan një zone luftimesh urbane, teksa protestuesit e rinj, kryesisht studentë, përleshen me forcat e policisë të specializuara për kontrollin e trazirave. Policia përdor gaz lotsjellës dhe plumba gome, ndërsa protestuesit hedhin kokteje Molotov dhe gurë. Qendra e Tiranës mban gjurmët e këtyre përplasjeve: xhama të thyer, dritare të shkatërruara, prona publike të dëmtuara dhe kioska të rrënuara.
Protesta filloi si një reagim kundër një projekti resorti luksoz të lidhur me Jared Kushner. Por që atëherë është shndërruar në diçka që i afrohet një kryengritjeje kundër qeverisë së kryeministrit Edi Rama. Pakënaqësitë që ushqejnë trazirat janë reale: korrupsioni, shërbimet publike nën standard dhe frika se trashëgimia natyrore e Shqipërisë po sakrifikohet për investitorë të lidhur politikisht. Por ato po rrëmbehen gjithnjë e më shumë nga diçka e ligë.
Farat e kaosit u mbollën gjatë pushimeve me jaht në verën e vitit 2021, kur Ivanka Trump dhe Jared Kushner vizituan Sazanin, një ish-ishull ushtarak në hyrje të Gjirit të Vlorës në jug të Shqipërisë. Të “mahnitur” nga ishulli, ata propozuan zhvillimin e tij në një vendpushim luksoz. Komplikimi: Sazani është në pronësi të shtetit dhe është i ndjeshëm ndaj mjedisit, ndërsa zona e afërt e Zvernacit përmban ligatina të mbrojtura të pasura me kafshë të egra.
Një mbrëmje, çifti Kushner u takua me Ramën në jaht.
Më pas, projekti mori formë dhe përparoi me shpejtësi: dy miliarderë me bazë në Katar ofruan financimin fillestar për sipërmarrjen me vlerë 4,4 miliardë dollarë; qeveria i dha kompanisë së Kushnerit statusin e investitorit strategjik dhe në mars miratoi lejen e zhvillimit. E drejta e pronësisë mbi tokën në Zvërnec u ble nga një emigrant shqiptar në Majami, me reputacion të dyshimtë. Qeveria shqiptare, e etur për investime, përshpejtoi procedurat për dhënien e lejeve paraprake.
Pikërisht në këtë moment, njerëzit nisën të dilnin masivisht në rrugë për të protestuar kundër asaj që e konsideronin shitje me çmim të ulët të pasurive të tyre kombëtare. Ndërsa numri i protestuesve rritej, pakënaqësia e tyre u zgjerua. Objektivi konkret i protestave fillestare, ndalimi i shkatërrimit të tokave shqiptare, u shndërrua në një shpërthim zemërimi kundër Ramës.
Një mbrëmje të fundit, në Sheshin Skënderbej të Tiranës, Blendi, një student 19-vjeçar, i tha gazetës The Post se nuk kishte zgjidhje tjetër veçse të protestonte. Ai ishte pesë vjeç kur babai i tij u largua për të punuar në Greqi dhe u rrit me nënën.
“Nuk kam zgjidhje tjetër veçse të protestoj për të ardhmen time”, tha ai.
Por Blendi dhe ankesat e tij të ligjshme po liheshin në hije nga të tjerë, të nxitur nga teori konspirative të rrezikshme. Pak larg sheshit kryesor, takova protestues të rinj që mbanin pankarta me të cilat i kërkonin policisë të “arrestonte tradhtarin e kombit që ua shiti Shqipërinë hebrenjve”.
Fatkeqësisht, kjo nuk është një ndjenjë e kufizuar në skajet e protestës. Protestues të shumtë më pohuan se Rama ishte vendosur në pushtet nga “hebrenjtë”, në bazë të asaj që një student e quajti një “kontratë 20-vjeçare”, për t'ua dorëzuar Shqipërinë “hebrenjve”.
Rama, të cilin shtetet evropiane tani po e paraqesin si autoritar, ndonëse nuk do ta toleronin kurrë shkatërrimin e pronës publike në qytetet e tyre, e shpreh hapur dhe pa kërkuar ndjesë qëndrimin e tij miqësor ndaj hebrenjve. Ai është gjithashtu kundër shovinizmit. Në vend që t'i zbusë pikëpamjet e tij për t'iu përshtatur opinionit publik, ai i ka mbrojtur vazhdimisht ato, madje duke i krahasuar me nazistët nacionalistët shqiptarë që flasin për ndikimin hebre dhe për ndotjen nga elementët e huaj.
Nuk e kam takuar kurrë Ramën, por më lë të habitur qëndrimi i liberalëve evropianë, të cilët nga njëra anë ankohen për rritjen e nacionalizmit ekstrem dhe nga ana tjetër e kritikojnë Ramën sepse refuzon t'u nënshtrohet këtyre forcave.
Shumicën e mbrëmjeve, Rama vendos karrige bosh përpara zyrës së tij, si një ftesë simbolike drejtuar protestuesve për bisedime. Por në vend të dialogut, ai ka marrë një ultimatum: Jep dorëheqjen ose shiko Shqipërinë të digjet. Çfarëdo tjetër që të jetë kjo, demokratike nuk është. Asnjë udhëheqës perëndimor nuk do ta pranonte një kërkesë për dorëheqje të imponuar përmes dhunës në rrugë. Çdo demokraci ka probleme; asnjë demokraci nuk mund të mbijetojë nëse anashkalohet kutia e votimit. Rama, i cili erdhi për herë të parë në pushtet në vitin 2013, fitoi vitin e kaluar zgjedhjet e katërta parlamentare radhazi.
Kur ai mori për herë të parë detyrën, ekonomia e Shqipërisë kishte një vlerë pak më të madhe se 12 miliardë dollarë. Sot, ajo arrin rreth 30 miliardë dollarë. Papunësia ishte pothuajse 16%. Sot është 8%. Korrupsioni dhe krimi i organizuar mbeten probleme të vazhdueshme, por përparimi i Shqipërisë nuk është i papërfillshëm. Dikur shteti policor më i izoluar i Evropës, Shqipëria ka bërë hapa mbresëlënës në negociatat e anëtarësimit në Bashkimin Evropian, megjithëse objektivi i saj për anëtarësim të plotë, ambicia kryesore e Ramës, do të jetë më i vështirë për t'u arritur nëse kaosi politik vazhdon.
Protestat janë shndërruar në një mjet për forca të ndryshme që synojnë rrëzimin e qeverisë. Mes tyre janë përfaqësues të së majtës ekstreme, qëndrimi i të cilëve është i qartë: ata e shohin kapitalizmin si një mjet të gabuar për përmirësimin e jetës së njerëzve.
Më pas janë elementë të krimit të organizuar, të cilët i druhen, në mos zhdukjes, të paktën një goditjeje serioze nëse vendi modernizohet për të përmbushur standardet e kërkuara për anëtarësim në Bashkimin Evropian.
Së fundi, janë forcat besnike ndaj Sali Berishës, udhëheqësit të opozitës, ndaj të cilit Shtetet e Bashkuara kanë vendosur sanksione për korrupsion. Në moshën 82-vjeçare, Berisha, i cili vazhdon të endet në politikën shqiptare si një parazit, ende ushqen shpresa për një rikthim në pushtet.
E ardhmja e Shqipërisë do të përcaktohet nga zgjedhja e saj për t'i zgjidhur mosmarrëveshjet përmes mjeteve demokratike apo dhunës. Rama ka ofruar dialog. Kundërshtarët e tij refuzojnë ta shqyrtojnë këtë mundësi. Uashingtoni, i cili gëzon një mbështetje të jashtëzakonshme në Shqipëri, duhet ta bëjë të qartë se llogaridhënia dhe legjitimiteti janë të pandashëm dhe se asnjëri prej tyre nuk mund të mbijetojë nëse vota i nënshtrohet turmës.
