Nga Andi Hoxhaj, King’s College London
Më 1 nëntor 2024, çatia e një stacioni hekurudhor të saporenovuar me vlerë 55 milionë euro në Novi Sad, qyteti i dytë më i madh në Serbi, u shemb, duke shkaktuar vdekjen e 15 personave. Këto humbje jete shkaktuan valën më të madhe të protestave anti-qeveritare të drejtuara nga studentët që nga shpërbërja e Jugosllavisë në vitin 2000.
Protestat paraqesin kërcënimin më serioz për pushtetin e presidentit serb Aleksandar Vučić që kur u bë kryeministër në 2014 dhe president në 2017. Kjo lëvizje proteste ka theksuar autoritarizmin e Vučić-it dhe korrupsionin e përhapur në Serbi.
Sipas qytetarëve serbë, shembja fatale e çatisë u shkaktua nga korrupsioni qeveritar. Stacioni u rinovua nga një konsorcium i udhëhequr nga kinezët, si pjesë e investimeve të Kinës në kuadër të nismës “Brez dhe Rrugë” dhe lidhjeve politike në rritje me Serbinë. Konsorciumi kinez dhe Vučić refuzuan të publikojnë kontratën e prokurimit për rinovimin e stacionit, edhe pasi protestuesit e kërkuan këtë publikisht.
Kërkesat e protestuesve janë katër:
1. Publikimi i të gjitha dokumenteve të prokurimit lidhur me rinovimin e stacionit.
2. Ndërprerja e ndjekjes penale të studentëve të arrestuar gjatë protestave.
3. Ndjekja penale e policisë dhe forcave të sigurisë që sulmuan studentët gjatë protestave.
4. Rritja e buxhetit për arsimin e lartë me 20%.
Por qeveria serbe dhe media – shumica nën kontrollin e Vučić-it përmes një rrjeti patronazhi politik dhe klientelizmi – po minimizojnë protestat dhe po kërcënojnë studentët.
Vučić pretendon se pas protestave qëndrojnë fuqitë e huaja që synojnë të rrëzojnë atë dhe të destabilizojnë Serbinë. Rusia dhe Kina e mbështetën plotësisht këtë pretendim, duke e cilësuar protestën si një komplot perëndimor për të rrëzuar Vučić-in.
Historia e korrupsionit në Serbi
Pas rrëzimit të presidentit të mëparshëm, Slobodan Milošević, në dekadën pas 2000-s, Serbia zbatonte reforma demokratike dhe kundër korrupsionit. Si rezultat, vendi u ngjit në vendin e 72-të nga 180 vende në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International në vitin 2013 dhe hapi negociatat për anëtarësim në BE një vit më vonë.
Megjithatë, që nga ardhja në pushtet e Vučić-it, Serbia është bërë më autoritare. Korrupsioni është i përhapur dhe qeveria ka shfrytëzuar tensionet me fqinjët e Ballkanit Perëndimor, kryesisht Kosovën, për përfitime politike.
Në vitin 2019, Freedom House e uli statusin e Serbisë në “pjesërisht e lirë”, ndërsa Instituti V-Dem e klasifikoi si një “autokraci elektorale”. Serbia u rrëzua në vendin e 105-të në Indeksin e Perceptimit të Korrupsionit në vitin 2024. Amnesty International e përshkruan Serbinë si një “burg dixhital”, duke raportuar se autoritetet serbe përdorin teknologjinë e survejimit për të monitoruar dhe shtypur protestuesit dhe kundërshtarët politikë.
Reagimi ndërkombëtar
Bashkimi Evropian ka qëndruar kryesisht i heshtur që nga fillimi i protestave. Pas marrjes së disa letrave nga OJQ-të dhe aktivistët, Komisionerja e BE-së për Zgjerimin, Marta Kos, deklaroi se BE po i ndjek protestat dhe mbështet sundimin e ligjit dhe lirinë e tubimit.
Në kontrast, reagimi i BE-së për protestat në Gjeorgji një vit më parë ishte shumë më i fuqishëm, me Presidenten e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen që deklaronte se “populli gjeorgjian po lufton për demokracinë”.
Në SHBA, reagimi ka qenë gjithashtu i vakët. Bashkëpunëtorët e presidentit Donald Trump morën kohët e fundit leje për ndërtimin e një hoteli Trump në Beograd. Ndërkohë, Rod Blagojevich, ish-guvernatori i Illinois-it, po shqyrtohet për të qenë ambasador i ri në Serbi, ku ai ka shprehur mbështetje për Vučić-in.
Çfarë pritet për Serbinë?
Kryeministri serb, Miloš Vučević, dhe kryetari i bashkisë së Novi Sadit, Milan Đurić, dhanë dorëheqjen për të ulur tensionet e protestave. Vučić u shpreh se është i hapur që qeveria e re të publikojë dokumentet mbi kolapsin e stacionit hekurudhor.
Megjithatë, protesta vetëm sa është intensifikuar, duke u përhapur në më shumë se 200 qytete deri më 1 shkurt 2025. Vučić ka premtuar formimin e një qeverie të re brenda një muaji ose organizimin e zgjedhjeve parlamentare në pranverë për të adresuar kërkesat e protestuesve.
Për një ndikim të qëndrueshëm në Serbi, protestuesit duhet të kërkojnë një qeveri kalimtare që të ndërmarrë reforma kundër korrupsionit dhe demokratike, të cilat do të forcojnë sundimin e ligjit dhe të organizojnë zgjedhje të reja.
Në thelbin e këtyre reformave duhet të jenë ndryshimet kushtetuese, si vendosja e kufizimeve të mandateve për zyrtarët e zgjedhur, për të parandaluar keqpërdorimin e pushtetit dhe autoritarizmin.
Edhe BE duhet të luajë një rol të rëndësishëm. Duke mos ushtruar presion mbi Vučić-in, BE po fuqizon tendencat e tij autoritare. Në negociatat e anëtarësimit, BE duhet të vendosë reformën elektorale si një kusht të ri për të gjitha vendet kandidate.
Mbështetja publike për protestat e studentëve është thelbësore, sepse këta studentë po luftojnë për vlerat mbi të cilat u themelua vetë Bashkimi Evropian./The Conversation/
