Nga Muriel
“Njerëzit, në përgjithësi, gjykojnë më shumë me sytë sesa me arsyen.”
— Niccolò Machiavelli, Princi
Kur Niccolò Machiavelli formulonte këtë vëzhgim mbi natyrën njerëzore, ai, në fakt, artikulonte një nga mekanizmat më të qëndrueshëm të ushtrimit të pushtetit: ndikimin përmes perceptimit. Në thelb, ai paralajmëronte se ajo që duket shpesh mbizotëron mbi atë që është. Ky reflektim mbetet thellësisht aktual në kontekstin e sotëm, veçanërisht kur diskursi publik mbi zhvillimin urban dominohet nga estetika e projekteve dhe jo gjithmonë nga ndikimi i tyre real në jetën e qytetarëve.
Në këtë prizëm duhet parë edhe iniciativa “Rilindja Urbane 2.0”, e prezantuar si një fazë e re e transformimit të qyteteve shqiptare. Programi përfshin një gamë të gjerë ndërhyrjesh: përmirësimin e transportit urban, modernizimin e sistemeve të ujësjellës-kanalizimeve, zhvillimin e infrastrukturës nëntokësore, krijimin e hapësirave të parkimit, si dhe rigjallërimin e zonave urbane përmes investimeve në hapësira publike. Ambicia është e qartë dhe e konsiderueshme. Megjithatë, pikërisht për shkak të kësaj ambicieje, kërkesa për transparencë dhe llogaridhënie bëhet edhe më e domosdoshme.
Asnjë program publik nuk mund të ndërtojë besim për një fazë të re pa ofruar më parë një analizë të plotë të fazës së mëparshme. Për këtë arsye, përpara se të diskutohet për “Rilindjen Urbane 2.0”, është thelbësore të paraqitet një bilanc i qartë i “Rilindjes Urbane” fillestare: cilat objektiva u arritën, cilat mbetën të papërmbushura dhe çfarë mësimesh janë nxjerrë për të përmirësuar qasjen në të ardhmen.
Është e pamohueshme që në shumë qytete shqiptare janë realizuar ndërhyrje të dukshme: rikualifikimi i shesheve, krijimi i zonave pedonale dhe përmirësimi i qendrave urbane. Megjithatë, zhvillimi nuk mund të reduktohet në dimensionin vizual. Ai duhet të matet përmes ndikimit të tij në ekonominë lokale, në forcimin e komunitetit dhe në përmirësimin e cilësisë së jetës.
Një ilustrim i thjeshtë e bën këtë dallim të qartë. Imagjinoni një vizitor që ndalet në një qytet të vogël: përpara tij shfaqet një shesh modern, i kuruar në detaje, me ndriçim bashkëkohor dhe mobilim urban cilësor. Por, ndërsa vështron përreth, ai vëren mungesë aktiviteti ekonomik, dyqane të mbyllura dhe një prani minimale të qytetarëve. Në këtë moment lind një pyetje thelbësore: a është ky investim një instrument zhvillimi për komunitetin, apo thjesht një përmirësim estetik i hapësirës?
Këtu qëndron ndarja midis estetikës dhe zhvillimit të qëndrueshëm. Një hapësirë publike nuk e justifikon vetvetiu investimin; ajo duhet të gjenerojë vlerë reale dhe të përdoret në mënyrë aktive nga komuniteti që i shërben.
Vetë programi vendos në qendër konceptin e “rigjallërimit të komuniteteve”. Ky duhet të jetë edhe kriteri kryesor i vlerësimit të suksesit. A është rritur aktiviteti ekonomik lokal? A janë shtuar shërbimet dhe mundësitë për qytetarët? A janë bërë hapësirat publike më të frekuentuara dhe funksionale? A kanë ndikuar këto ndërhyrje në frenimin e fenomenit të shpopullimit? Këta janë indikatorët që përcaktojnë nëse një investim ka ndikim afatgjatë apo mbetet në nivelin e një ndërhyrjeje kryesisht estetike.
Një dimension tjetër, po aq i rëndësishëm, është menaxhimi i fondeve publike. Për projekte me vlera të konsiderueshme financiare, standardet e transparencës dhe konkurrencës në prokurim duhet të jenë të pakompromis. Gjatë viteve, raportet e institucioneve të auditimit dhe investigimet mediatike kanë evidentuar shqetësime lidhur me disa procedura tenderimi dhe nivelin e konkurrencës në to. Edhe pse këto raste nuk përfaqësojnë domosdoshmërisht të gjithë programin, ato nënvizojnë nevojën për mekanizma më të fortë kontrolli dhe transparence në fazën e re.
Në praktikat bashkëkohore të administrimit publik, analiza kosto-përfitim është një instrument thelbësor, jo një formalitet. Ajo garanton që çdo investim të justifikohet përmes vlerës që krijon. Çdo projekt duhet t’u përgjigjet qartë disa pyetjeve bazë: cila është kostoja reale, sa përdoret nga qytetarët, çfarë përfitimi ekonomik dhe social sjell, dhe cili është ndikimi i tij në afat të gjatë.
Në përfundim, suksesi i “Rilindjes Urbane 2.0” nuk do të përcaktohet nga numri i projekteve të inauguruara apo nga cilësia e prezantimeve vizuale. Ai do të matet përmes rezultateve konkrete dhe të matshme: qytete më funksionale, ekonomi lokale më dinamike, komunitete më të angazhuara dhe një përdorim më efikas i burimeve publike.
Nëse këto objektiva realizohen, programi do të fitojë besimin e qytetarëve përmes rezultateve të prekshme. Në të kundërt, debati nuk do të fokusohet më te emërtimi “2.0”, por te një pyetje shumë më thelbësore: a janë përdorur investimet publike për të ndërtuar qytete më të qëndrueshme dhe më të jetueshme, apo thjesht për të krijuar një imazh më tërheqës të zhvillimit?
