Fenomeni i arratisjeve gjatë periudhës komuniste përbën një nga plagët më të thella të shoqërisë shqiptare. Dokumentet e Ministrisë së Punëve të Brendshme, të përpiluar në fundin e vitit 1990, tregojnë përmasat reale të këtij fenomeni, të akumuluar për 46 vjet me radhë. Shifrat e përmbledhura më poshtë përfaqësojnë një panoramë të qartë mbi numrin e të arratisurve, shpërndarjen gjeografike dhe dinamiken e largimeve sipas viteve.
1. Gjendja e elementit të arratisur deri më 31 tetor 1990
Sipas të dhënave zyrtare, deri më 31 tetor 1990 janë arratisur 9.220 persona, të shoqëruar nga 4.472 familjarë (gra, fëmijë dhe të afërm). Këto shifra përfaqësojnë vetëm rastet e evidentuara nga organet shtetërore, ndërsa numri real mendohet të jetë edhe më i lartë.
Arratisja, e ndëshkuar ashpër nga ligji dhe e konsideruar krim politik, ishte zgjidhja e fundit për mijëra shqiptarë që kërkonin të shpëtonin nga izolimi, ndjekja politike, varfëria dhe mungesa e lirive themelore.
2. Shpërndarja sipas rretheve
Shifrat tregojnë se fenomeni i arratisjeve ishte i pranishëm në të gjithë vendin, por disa zona shfaqnin nivel shumë më të lartë se të tjerat. Në krye të listës qëndrojnë:
• Gjirokastra – 1.399 persona
• Kukësi – 777 persona
• Shkodra – 924 persona
• Saranda – 859 persona
• Vlora – 435 persona
• Dibra – 520 persona
• Tirana – 333 persona
• Korça – 729 persona
Këto shifra reflektojnë edhe faktorë gjeografikë: afërsia me kufijtë tokësorë apo detarë lehtësonte tentativat për arratisje, ndërsa zonat malore e bënin kapjen më të vështirë. Në të njëjtën kohë, rrethe si Gjirokastra e Saranda flasin për tentativat e shumta drejt kufirit jugor dhe atij detar.
Rrethe më të vogla, por me shifra të dukshme si Puka (184), Tropoja (402), Mirdita (71) dhe Librazhdi (53), tregojnë se arratisja nuk ishte fenomen i izoluar vetëm në zonat kufitare, por një problem i përgjithshëm kombëtar.
3. Shpërndarja sipas viteve (1944–1990)
Dinamika e arratisjeve pasqyron evoluimin e regjimit komunist dhe krizave të tij të brendshme. Nga viti 1944 deri më 1990, dokumenti i shfrytëzuar nga ana jonë paraqet shpërndarjen e tyre vjetore.
Periudha 1944–1955: valë e madhe arratisjesh
Vitet e para pas luftës, veçanërisht 1945–1950, shënojnë numrat më të lartë, me kulmin në:
• 1945 – 1.279 persona
• 1949 – 871 persona
• 1950 – 529 persona
Këto valë lidhen me përplasjet politike, ekzekutimet, dënimet dhe konsolidimin e regjimit totalitar.
Periudha 1956–1975: stabilizim i përkohshëm i kufirit
Nga mesi i viteve ’50 deri në mesin e viteve ’70 shifrat bien ndjeshëm. Shumica e viteve variojnë nga 50 deri në 90 persona, me disa përjashtime.
Kjo periudhë lidhet me përforcimin ekstrem të kufirit, ndërtimin e klonit, rojeve kufitare, kodifikimin e dënimeve të rënda dhe klimën e terrorit shtetëror.
Periudha 1976–1990: rritje e ngadaltë dhe shpërthimi final
Nga fundi i viteve ’70 dhe gjatë viteve ’80 ka një rritje graduale:
• 1983 – 36 persona
• 1984 – 59 persona
• 1985 – 49 persona
• 1987 – 80 persona
• 1989 – 69 persona
• 1990 (deri më 31 tetor) – 510 persona
Viti 1990 përfaqëson shpërthimin e madh të arratisjeve, i lidhur me krizën politike të regjimit, lëvizjet demokratike, rënien e vendeve socialiste dhe incidentet e famshme të ambasadave dhe kufirit detar.
Përfundim
Shifrat e paraqitura tregojnë qartë se arratisja ishte një fenomen i përhapur, i vazhdueshëm dhe i lidhur ngushtë me represionin politik, izolimin dhe varfërinë e Shqipërisë komuniste. Duke filluar me valët e mëdha të viteve të para të regjimit, vazhduar me periudhat më të mbyllura, dhe duke kulmuar në vitin 1990, arratisjet përbëjnë një tregues historik të fuqishëm të krizave të brendshme të diktaturës dhe të dëshirës së shqiptarëve për t’i shpëtuar sistemit totalitar.
Nga Hasan Bello
