Nga Muriel
Diaspora shqiptare nuk është më vetëm kujtim, mall, remitancë apo flamur në festa kombëtare. Ajo është kthyer në një faktor politik, moral dhe elektoral. Me votën nga jashtë, shqiptarët e larguar nuk janë më thjesht njerëzit që mbajnë familjet me para, por qytetarë që mund të ndikojnë në drejtimin e vendit.
Pikërisht për këtë arsye, beteja për diasporën është bërë betejë për shpirtin politik të Shqipërisë. Pushteti e kupton se diaspora nuk mund të injorohet më. Ajo ka para, dije, përvojë, rrjete ndërkombëtare dhe, mbi të gjitha, një standard krahasimi: ka parë si funksionon një shtet kur ligji nuk është favor, administrata nuk është parti dhe qytetari nuk ka nevojë për mik për të marrë atë që i takon.
Sot shfaqen dy pamje të qarta të diasporës.
E para është diaspora e sallave, samiteve, forumeve dhe fotografive zyrtare. Ajo shfaqet në takime të mëdha, në fjalime për Shqipërinë europiane, në panele me histori suksesi dhe në skena ku qeveria kërkon të duket moderne, e hapur dhe e lidhur me botën. Në parim, kjo nuk është e gabuar. Një shtet serioz duhet ta ftojë diasporën, ta dëgjojë dhe ta përfshijë në zhvillimin kombëtar.
Problemi fillon kur përfshirja zëvendësohet nga regjia.
Nëse diaspora ftohet për të duartrokitur, por jo për të pyetur; nëse kërkohet si investitor, por jo si kritik; nëse përdoret si imazh i suksesit, por shpërfillet kur flet për korrupsionin, pronat, drejtësinë, arsimin, shëndetësinë apo largimin masiv të të rinjve, atëherë nuk kemi respekt për diasporën. Kemi instrumentalizim të saj.
Kjo është diaspora që i duhet pushtetit: e dukshme, e kuruar, e menaxhueshme, e dobishme për fotografi, për legjitimitet dhe për mesazhin se Shqipëria po ecën drejt Europës. Por çdo forum i diasporës mbetet i paplotë nëse nuk pranon pyetjen më të thjeshtë: çfarë ka bërë realisht shteti shqiptar që qytetarët e tij të mos ikin më?
Pastaj është diaspora tjetër. Ajo që nuk vjen për protokoll. Nuk kërkon karrige në rresht të parë. Nuk pret ftesë zyrtare për të folur. Ajo vjen nga Londra, Milano, Berlini, Athina, Brukseli, Nju Jorku apo kudo tjetër, jo për të zbukuruar pushtetin, por për t’i kërkuar llogari.
Kjo diasporë nuk kërkon privilegje. Kërkon standarde. Nuk kërkon afërsi me pushtetin. Kërkon distancë të shëndetshme mes pushtetit dhe interesit privat. Nuk kërkon Shqipëri fasadë. Kërkon një Shqipëri ku ligji të vlejë më shumë se lidhja politike.
Zëri i saj shqetëson sepse nuk mbahet peng lehtë. Nuk mund ta disiplinosh me administratë, tender, bashki, hipotekë apo frikë vendi pune. Ajo e njeh dhimbjen shqiptare, sepse shpesh është larguar pikërisht prej saj, por nuk jeton çdo ditë brenda mekanizmit të saj të presionit.
Këtu qëndron dallimi thelbësor. Nuk bëhet fjalë për të sulmuar çdo shqiptar që merr pjesë në një forum qeveritar. Shumë prej tyre mund të jenë profesionistë të ndershëm dhe njerëz me dëshirë të sinqertë për të kontribuar. Por kur pushteti zgjedh vetëm zërat që i përshtaten, diaspora nuk përfaqësohet; ajo filtrohet.
Rreziku është që diaspora të kthehet në zgjatim të patronazhit të brendshëm: me rrjete, ftesa, evente, favore simbolike dhe gjuhë patriotike. Sfida është që diaspora e lirë të mos mbetet vetëm zemërim i shpërndarë, por të kthehet në forcë të organizuar, të qartë dhe të pavarur për llogaridhënie.
Shqipëria nuk ka nevojë për një diasporë ceremoniale. Ka nevojë për një diasporë të pakapur, të organizuar dhe të guximshme; jo si shtesë e propagandës, por si presion demokratik.
Sepse diaspora e vërtetë nuk matet me sa fort duartroket në sallë. Matet me sa fort kërkon që Shqipëria të mos jetë më vendi nga ku shqiptarët ikin për të shpëtuar, por vendi ku kthehen për të jetuar me dinjitet.
Në fund, pyetja është e thjeshtë: a do të jetë diaspora instrument i pushtetit, apo ndërgjegje e Republikës?
Për Shqipërinë, vetëm e dyta ka vlerë historike.
