Nga Muriel
Këshilli i Lartë Gjyqësor hapi rrugën për emërimin e pesë ish-anëtarëve të Kolegjit të Posaçëm të Apelimit në gjykatat e apelit: Sokol Çomo, Ina Rama, Albana Shtylla, Natasha Mulaj dhe Mimoza Tasi. Për vite me radhë, ata ishin pjesë e institucionit që vendosi mbi fatin profesional të qindra gjyqtarëve dhe prokurorëve. Sot, me një mekanizëm të posaçëm ligjor, rikthehen vetë në sistemin gjyqësor, drejtpërdrejt në nivel apeli.
Formalisht, vendimi mund të mbështetet në ligj. Por drejtësia nuk matet vetëm me dispozita. Ajo matet edhe me barazi, transparencë dhe besim publik. Pikërisht këtu nis problemi: një reformë që u ndërtua mbi idenë e kontrollit të rreptë, të barabartë dhe të pakompromis ndaj sistemit, tani prodhon një përjashtim për ata që administruan filtrin më të rëndësishëm të saj.
Thelbi i debatit nuk është nëse pesë ish-anëtarët e KPA-së kanë të drejtë të vijojnë karrierën. Thelbi është nëse një sistem që kërkoi standard maksimal për të tjerët mund të jetë i besueshëm kur, për vetë vendimmarrësit e vettingut, aplikon një rrugë të posaçme, pa një proces të ri rivlerësimi publik, të qartë dhe të krahasueshëm me standardin që ata zbatuan ndaj të tjerëve.
KPA ishte hallka finale e vettingut. Aty u shqyrtuan pasuri, integritet, profesionalizëm, lidhje të dyshimta, vendimmarrje dhe besueshmëri. Për shumë magjistratë, standardi u aplikua me ashpërsi të plotë dhe me pasoja të pakthyeshme për karrierën. Prandaj, kur vetë anëtarët e këtij institucioni kalojnë në gjykatat e apelit përmes një korridori të veçantë ligjor, perceptimi publik është i pashmangshëm: reforma që predikoi barazi krijon privilegj për rojtarët e saj.
Ky është një problem më i madh se pesë emrat. Është problem standardi. Është problem mesazhi. Është problem besimi. Një sistem drejtësie nuk dëmtohet vetëm kur shkel ligjin; dëmtohet edhe kur e zbaton ligjin në mënyrë që prodhon pabarazi morale. Sepse qytetari nuk e lexon drejtësinë vetëm në nenet e ligjit, por edhe në sjelljen e institucioneve.
Në këtë pikë, përgjegjësia e KLGJ-së është thelbësore. Një vendim i tillë nuk mund të trajtohet si një akt rutinë administrativ. KLGJ duhej të jepte një arsyetim të plotë publik: pse këto emërime nuk cenojnë parimin e barazisë, si është vlerësuar integriteti i kandidatëve, si shmanget perceptimi i konfliktit të rolit dhe pse publiku duhet ta shohë këtë proces si normal, jo si privilegj institucional. Kur mungon ky shpjegim, vendimi ligjor mbetet i varfër në legjitimitet.
Rasti i Ina Ramës ka specifikën e vet, pasi ajo vjen nga karriera e magjistraturës. Por kjo nuk e zhbën debatin kryesor. Çështja nuk është vetëm biografia individuale e secilit, por mënyra se si sistemi trajton një kategori njerëzish që kanë pasur pushtet të jashtëzakonshëm mbi karrierat e të tjerëve. Sa më i madh të ketë qenë pushteti i ushtruar, aq më i madh duhet të jetë standardi i transparencës ndaj tyre.
Dimensioni etik është po aq i rëndësishëm sa dimensioni ligjor. Siç është shprehur gjyqtari amerikan Louis Brandeis, në një qeveri ligjesh, vetë ekzistenca e qeverisë rrezikohet nëse ajo nuk e respekton ligjin me përpikëri. Në rastin shqiptar, sfida shkon edhe më tej: institucionet nuk duhet vetëm ta zbatojnë ligjin; duhet ta zbatojnë atë në mënyrë që qytetarët ta njohin si të drejtë.
Kontrasti bëhet edhe më i rëndë kur vendoset përballë realitetit të gjykatave. Qytetarët presin me vite për një vendim. Dosjet zvarriten, seancat shtyhen, vendimet vonohen, ndërsa besimi te drejtësia konsumohet çdo ditë nga pritja. Në këtë klimë, kalimi i ish-anëtarëve të vettingut në nivelet më të larta të gjykimit nuk mund të shihet thjesht si zhvillim karriere. Ai shihet si provë e mënyrës se si sistemi trajton veten krahasuar me qytetarin e zakonshëm.
Reforma në drejtësi u prezantua si ndërprerje me kulturën e privilegjit. U tha se askush nuk do të ishte mbi kontrollin, askush mbi standardin, askush mbi përgjegjësinë. Por nëse në fund krijohet përshtypja se standardi është i rreptë për trupën e zakonshme të drejtësisë dhe elastik për administratorët e reformës, atëherë dëmtohet jo vetëm imazhi i një vendimi, por vetë narrativa mbi të cilën u ndërtua reforma.
Pyetja, në fund, është e thjeshtë dhe e pashmangshme: si mund të kërkohet besim te një sistem ku ata që gjykuan të tjerët nuk kalojnë vetë nëpër të njëjtën provë? Një vendim mund të jetë ligjërisht i mbrojtshëm dhe njëkohësisht publikisht i dëmshëm. Mund të jetë i shkruar në ligj, por i dobët në drejtësi. Mund të respektojë procedurën, por të cenojë besimin.
Drejtësia nuk mbahet vetëm nga vendimet. Mbahet nga bindja se vendimet janë të barabarta për të gjithë. Në momentin kur rojtarët e standardit vendosen mbi standardin, reforma humbet autoritetin moral që pretendoi të ndërtonte. Dhe një reformë pa autoritet moral nuk është më reformë; është vetëm një sistem i ri me privilegje të vjetra.
