A është kriminaliteti çështje karakteri apo produkt i kohës dhe shoqërisë ku jeton një individ? Një analizë e publikuar nga Nature dhe e mbështetur në studimet e kriminologut të Harvard University, Robert Sampson, sugjeron se përgjigjja është shumë më komplekse sesa ideja e “njeriut të lindur kriminel”.
Sipas Sampson, karakteri nuk është faktori vendimtar që e shtyn një person drejt dhunës apo krimit. Në lojë hyjnë edhe periudha historike, ambienti social, varësitë, përvojat personale dhe vetë fakti nëse dikush ka qenë më parë i arrestuar apo i përfshirë në krime.
Kriminologia Anna Maria Giannini, pedagoge në Sapienza University of Rome, shpjegon se sjellja kriminale është “multifaktoriale” dhe nuk mund të lidhet vetëm me personalitetin apo vetëm me shoqërinë.
Një studim i vitit 2016 mbi 130 të burgosur në Suedi zbuloi lidhje mes kriminalitetit dhe tipareve si impulsiviteti, agresiviteti, kërkimi i emocioneve të forta, stresi dhe ankthi social. Po ashtu, fëmijët me mungesë të vetëkontrollit kanë më shumë gjasa të kryejnë veprime të dhunshme në adoleshencë dhe në moshë të rritur.
Por studiuesit thonë se as këto elemente nuk mjaftojnë për të shpjeguar gjithçka. Sampson sjell si shembull ndryshimin dramatik të kriminalitetit në Chicago mes viteve 1995 dhe 2024. Të rinj me kushte të ngjashme jetese, por që u rritën në periudha të ndryshme historike, kishin nivele krejt të ndryshme përfshirjeje në krime.
Studimi prek edhe debatet mbi lidhjen mes sëmundjeve mendore dhe dhunës, pas rastit të rëndë në Modena, ku një person përplasi me makinë tetë persona. Ekspertët paralajmërojnë se është gabim të barazohet automatikisht çrregullimi psikik me agresivitetin, duke theksuar se shumica e personave me probleme të shëndetit mendor nuk janë të dhunshëm.
Sipas studiuesve, truri i njerëzve që marrin vendime të rrezikshme reagon ndryshe nga ai i personave më të kujdesshëm. Skanimet me rezonancë magnetike kanë treguar se gjatë situatave të rrezikut aktivizohen zona të ndryshme të trurit tek individë të ndryshëm.
Përfundimi i shkencëtarëve është i qartë: nuk ekziston një “gen kriminal”. Krimi lind nga ndërthurja e shumë faktorëve biologjikë, psikologjikë dhe socialë.
