Në Arktik po zhvillohet një eksperiment shkencor me një pyetje shumë më të madhe se çdo specie e vetme: a mund të përshtatet një ekosistem i tërë me ndryshimet klimatike duke evoluar së bashku?
Projekti gjashtëvjeçar, me financim prej 15 milionë dollarësh nga National Science Foundation në SHBA, po zhvillohet në North Slope të Alaskës, një nga rajonet ku efektet e ngrohjes globale po shfaqen me shpejtësi të jashtëzakonshme.
Projekti quhet Evolving Meta-Ecosystems Institute, ose Evome, dhe drejtohet nga Linda Deegan e Woodwell Climate Research Center.
Në vend që të studiojnë vetëm nëse një kafshë apo bimë mund të përshtatet me temperaturat e reja, shkencëtarët po shohin një rrjet të tërë speciesh që varen nga njëra-tjetra.
Pesë specie janë në qendër të punës: Arctic grayling, një peshk i ujërave të ftohta; white-crowned sparrow; shelgu feltleaf; një lloj insekti ujor mayfly dhe një brumbull tokësor.
Në pamje të parë ato duken shumë të ndryshme. Por në natyrë, asnjë prej tyre nuk ekziston e izoluar.
Peshku Arctic grayling, për shembull, varet nga temperaturat e ftohta të përrenjve dhe nga insektet ujore për ushqim. Nëse temperaturat rriten dhe cikli jetësor i insekteve ndryshon, kjo ndikon edhe te peshku. Ndryshimet te bimësia ndikojnë tek insektet, zogjtë dhe kushtet e vetë ujit.
Kështu lind pyetja që kërkojnë të zgjidhin studiuesit: çfarë ndodh nëse secila prej këtyre specieve përshtatet në të njëjtën kohë?
Arktiku po ngrohet më shpejt se pjesa më e madhe e planetit. Bora shkrihet më herët, verat po bëhen më të thata dhe ciklet sezonale mbi të cilat speciet kanë ndërtuar jetën e tyre po ndryshojnë.
Shkencëtarët do të analizojnë ADN-në e kafshëve dhe bimëve për të parë sa diversitet gjenetik ekziston brenda popullatave dhe nëse disa variante gjenetike mund t’i ndihmojnë ato të përballojnë kushtet e reja.
Ata do të studiojnë gjithashtu migrimin. Nëse një popullatë nuk mund të përshtatet vetë, individët që vijnë nga zona të tjera mund të sjellin gene që e ndihmojnë të mbijetojë.
Por kjo është vetëm gjysma e problemit.
Një specie mund të përshtatet me një temperaturë më të lartë, ndërsa ushqimi i saj mund të mos përshtatet me të njëjtin ritëm. Ose një bimë mund të lulëzojë më herët, ndërsa insekti që e përdor atë mund të vazhdojë të shfaqet në momentin e vjetër të sezonit.
Këto mospërputhje ekologjike mund të jenë po aq të rrezikshme sa vetë rritja e temperaturës.
Prandaj Evome synon të ndërtojë modele që përfshijnë jo vetëm evoluimin e çdo specieje, por edhe mënyrën se si evolucioni i njërës ndryshon perspektivën e të tjerave.
Është një qasje e pazakontë. Shumica e studimeve të evolucionit fokusohen te specie individuale; ky projekt përpiqet të kuptojë nëse vetë rrjeti i marrëdhënieve mes tyre mund të evoluojë.
Nëse funksionon, rezultatet mund të kenë rëndësi shumë përtej Alaskës. Shkencëtarët mund të fitojnë mjete të reja për të parashikuar se cilat ekosisteme kanë mundësi të përshtaten vetë dhe cilat mund të kenë nevojë për ndërhyrje njerëzore për t’u ruajtur.
Në fund, projekti sfidon edhe një prej ideve më të njohura të evolucionit. Përballë një klime që po ndryshon me shpejtësi, ndoshta e ardhmja e natyrës nuk do të përcaktohet vetëm nga “mbijetesa e më të fortit”, por nga aftësia e shumë specieve për të ndryshuar së bashku.
