Po sikur kujtimet tona të mos ishin regjistrime të pandryshueshme të së kaluarës, por histori që truri i rishkruan vazhdimisht? Kjo është ideja që po fiton terren në neuroshkencë dhe psikologji: kujtesa nuk është një arkiv statik, por një proces dinamik që mund të ndryshojë me kalimin e kohës.
Neuroshkencëtari amerikan Steve Ramirez argumenton në librin e tij “Rishkrimi i së kaluarës: Shkenca e re e manipulimit të kujtesës” se kujtimet nuk ruhen si një regjistrim i pandryshueshëm. Sa herë që rikujtojmë një ngjarje, ajo mund të modifikohet, të pasurohet me elementë të rinj ose të humbasë disa detaje. Kjo shpjegon pse i njëjti kujtim mund të na duket ndryshe pas shumë vitesh.
Sipas studiuesve, kujtesa ekziston për të na ndihmuar të orientohemi në të ardhmen, jo për të na mbajtur të lidhur me të kaluarën. Kujtimet funksionojnë si një hartë që na ndihmon të parashikojmë situata dhe të marrim vendime, ndaj ato duhet të jenë fleksibël dhe të përshtaten me përvojat e reja.
Tre mënyra se si truri e rishkruan të kaluarën
Ekspertët identifikojnë tre mekanizma kryesorë.
I pari është krejtësisht natyror. Kujtimet ndryshojnë gjatë ëndrrave ose kur përballemi me përvoja të reja që bien ndesh me atë që kemi jetuar më parë. Një ngjarje që dikur lidhej me frikën mund të marrë me kalimin e kohës një ngarkesë emocionale krejt tjetër.
Mënyra e dytë përdoret në psikoterapi. Terapistët i ndihmojnë pacientët të rikthehen te kujtimet e dhimbshme, t’i ripërjetojnë dhe t’i shoqërojnë me emocione ose mënyra të reja reagimi. Qëllimi nuk është krijimi i kujtimeve të rreme, por ndryshimi i mënyrës se si truri i përpunon ato, duke ulur peshën emocionale të traumës.
Mënyra e tretë është ende në fazën eksperimentale. Duke përdorur një teknikë të quajtur optogjenetikë, shkencëtarët kanë arritur te minjtë laboratorikë të aktivizojnë, të zbehin apo edhe të fshijnë kujtime të caktuara përmes stimulimit me dritë të neuroneve që i ruajnë ato. Në eksperimente janë rikthyer madje edhe kujtime të periudhës së foshnjërisë që konsideroheshin të humbura.
Shpresa për trajtimin e traumave
Këto zbulime mund të hapin rrugën për trajtime të reja ndaj çrregullimit të stresit post-traumatik, depresionit dhe fobive, duke ndihmuar pacientët të ndryshojnë mënyrën se si përjetojnë kujtimet traumatike.
Megjithatë, studiuesit paralajmërojnë edhe për dilemat etike. Nëse një ditë do të bëhet e mundur ndryshimi i kujtesës me lehtësi, ku do të jetë kufiri mes trajtimit mjekësor dhe manipulimit të identitetit njerëzor?
Për momentin, shkenca po tregon se e kaluara nuk mund të ndryshohet, por mënyra se si truri ynë e kujton atë mund të ndryshojë vazhdimisht. Dhe pikërisht kjo aftësi mund të bëhet një nga armët më të fuqishme në trajtimin e plagëve psikologjike.
