Për tri ditë në fillim të janarit, shtëpia e Fadia Bazzi-t në qytetin kufitar të Bint Jbeil, në jug të Libanit, ishte mbushur me të qeshura, ndërsa familja e saj ishte mbledhur për të festuar Vitin e Ri. Kur të gjithë u larguan, Bazzi kuptoi se nuk e kishte fotografuar kurrë shtëpinë, në të cilën kishte investuar kursimet e të gjithë jetës së saj. Por atë pasdite, teksa shikonte muret prej xhami që rrethonin kodrat e valëzuara, ndjeu me siguri se po e shihte atë për herë të fundit.
Në gjysmë të rrugës, ajo u kthye, ngriti telefonin dhe bëri një fotografi. Menjëherë pas kësaj, lufta u rikthye në Liban, duke përfshirë edhe Bint Jbeil-in dhe duke e zbrazur qytetin nga 30,000 banorët e tij.
Tani Bazzi ka frikë se ajo fotografi është gjithçka që do t’i mbetet. Ashtu si shumica e qyteteve të tjera përgjatë kufirit de facto Izrael-Liban, Bint Jbeil është shkatërruar tej mase — fillimisht gjatë përleshjeve mes Izraelit dhe Hezbollahut, dhe më pas nga forcat izraelite që tani kontrollojnë zona të gjera të jugut të Libanit.
Të shpërndarë nëpër vend, Bazzi dhe afro 1 milion personat e zhvendosur në Liban janë të detyruar të studiojnë imazhet satelitore, duke kërkuar qoftë edhe një pamje të shtëpive të tyre. Por nga ajo largësi e frikshme që ofron pamja nga qielli, Bint Jbeil-i dhe zona të tjera kufitare duken si njollë gri e pluhurosur, një peizazh hënor me beton të bërë pluhur, mbi kodrat që dikur ishin të mbushura me fshatra shekullorë, shtëpi tradicionale prej guri dhe ullishte.
“Ne nuk shohim asgjë tjetër përveç shkatërrimit, ngjyrën e hirit,” tha Bazzi, e cila u zhvendos nga Bint Jbeil-i nga Izraeli kur ishte fëmijë, në vitet 1980, dhe dëshiron me gjithë shpirt të kthehet përgjithmonë, nga apartamenti i saj me qira në Bejrut. Ajo ende nuk e di me siguri se deri në çfarë mase është dëmtuar shtëpia e saj. “Jemi bërë të burgosur të satelitëve, të burgosur të hartave, duke pritur.”
Një hetim i pamjeve i kryer nga “Financial Times” në bashkëpunim me organizatën jofitimprurëse të gazetarisë “Lighthouse Reports”, ka zbuluar shkatërrime sistematike në të gjithë jugun e Libanit të pushtuar nga Izraeli, duke përfshirë dhjetëra-mijëra shtëpi, shkolla, toka bujqësore dhe pyje. Analiza e pamjeve satelitore, të dhënave me burim të hapur dhe pamjeve të verifikuara, tregon se një pjesë e madhe e dëmeve ka ndodhur pasi forcat izraelite vendosën kontrollin mbi fshatrat e zbrazura në mesin e prillit. Kjo i ka bërë zona të mëdha të pabanueshme, duke shkatërruar sistemet e nevojshme për jetën civile, nga infrastruktura e ujit dhe energjisë deri te kujdesi mjekësor — një taktikë që, sipas grupeve të të drejtave të njeriut dhe ekspertëve ligjorë, duket se është projektuar për të parandaluar kthimin e banorëve.
“Është një sulm i gjerë, afatgjatë dhe i organizuar ndaj njerëzve të jugut të Libanit,” tha Kristine Beckerle, zëvendësdrejtoreshë e organizatës për të drejtat e njeriut “Amnesty International”. “Nëse rrafshon gjithçka me tokën, infrastrukturën jetike dhe kujdesin shëndetësor, nëse e përvëlon tokën, po krijon zona të shkreta që janë të pabanueshme dhe po e bën shumë të vështirë që njerëzit të kthehen në jug të Libanit.”
Jugu i Libanit prej kohësh ka mbajtur barrën kryesore të bombardimeve dhe pushtimeve izraelite, përfshirë edhe periudhën përpara ngritjes së grupit militant shiit Hezbollah dhe kërcënimit që ai përbënte për komunitetet veriore të Izraelit.
Por disa javë pas fillimit të konfliktit të fundit, ministri i Mbrojtjes, Israel Katz, iu referua një qasjeje tjetër, e cila ishte përdorur me pasoja shkatërruese pas sulmit të Hamasit më 7 tetor 2023: “modeli i Rafahut dhe Beit Hanunit”, që i referohet rrafshimit në shkallë të gjerë nga Izraeli të qyteteve në Gaza. “Të gjitha shtëpitë në fshatrat libaneze pranë kufirit do të shkatërrohen”, tha Katz.
Deri në korrik, Katz pretendoi se kërcënimi i tij ishte zbatuar. “Ne shkatërruam të gjitha ndërtesat në 24 fshatra libaneze, disa prej të cilëve qindra vite të vjetra”, tha ai, duke u mburrur se ishin shembur deri në 20,000 shtëpi. “Jo shtëpi më shtëpi, por fshatra të tëra.”
Izraeli e paraqet fushatën e tij si mbrojtëse: një përpjekje për të çmontuar infrastrukturën e Hezbollahut, për të parandaluar rindërtimin e saj pranë kufirit dhe për të mbrojtur komunitetet në veri të Izraelit. Ai ka thënë se trupat e tij do të vazhdojnë të pushtojnë një “zonë sigurie” dhe të veprojnë kundër çdo kërcënimi për aq kohë sa grupi të vazhdojë të jetë i pranishëm. Qeveria dhe ushtria izraelite nuk iu përgjigjën kërkesave për koment.
Lufta filloi më 2 mars, kur Hezbollahu hapi zjarr ndaj Izraelit në mbështetje të Iranit, disa ditë pasi SHBA-ja dhe Izraeli nisën luftën e tyre kundër Republikës Islamike të Iranit. Sipas autoriteteve lokale, gjatë luftimeve janë vrarë më shumë se 4,300 njerëz në Liban dhe më shumë se 30 ushtarë dhe civilë izraelitë.
Ndërsa forcat izraelite përparonin, urdhrat e evakuimit të lëshuara nga Izraeli zhvendosën me forcë rreth 1.2 milionë njerëz gjatë 10 ditëve të para të luftës, shumica dërrmuese e tyre nga jugu i Libanit, i dominuar nga Hezbollahu,.
Luftimet vazhduan për javë të tëra, por pjesa më e madhe e shkatërrimit të dokumentuar nga “Financial Times” dhe “Lighthouse Reports” ndodhi pas armëpushimit të parë Izrael-Liban, më 17 prill. Megjithëse armëpushimi nuk u respektua dhe disa përleshje vazhduan edhe pas armëpushimit të fundit në qershor, forcat izraelite — të cilat tashmë kanë vendosur kontrollin mbi shumë fshatra të zbrazura — vazhduan ta shkatërronin jugun përmes sulmeve ajrore, shpërthimeve të kontrolluara, përdorimit të buldozerëve dhe fosforit të bardhë.
Pushtimi izraelit tashmë është ngulitur thellë dhe zona nën kontrollin e tij përcaktohet nga ajo që Izraeli e quan “vija e verdhë”. Zona mbulon rreth 6 për qind të territorit të Libanit dhe shtrihet afërsisht 10 kilometra në brendësi të territorit, duke nisur nga kufiri informal midis dy vendeve.
Megjithatë, në terren, ajo është një vijë kufitare e paqartë, pa shenja zyrtare demarkacioni dhe me vetëm një pikëkalim të formalizuar në autostradën bregdetare pranë Naqouras. Javën e kaluar, Izraeli urdhëroi banorët e një fshati mbi vijën e verdhë të largoheshin, përpara se ta bombardonte me predha — paralajmërimi i parë i këtij lloji pas disa javësh.
Flamuj izraelitë dhe tabela në hebraisht janë të shpërndara në zonën poshtë vijës së verdhë, ndërsa postblloqe të reja të Forcave të Mbrojtjes së Izraelit janë zgjeruar gjatë javëve të fundit.
Gjatë një vizite në një pjesë të zonës së pushtuar në fund të prillit, “Financial Times” pa fshatra të tëra ku mezi kishte mbetur ndonjë ndërtesë në këmbë: tregje historike, sheshe dhe rrugica gjarpëruese të shndërruara në një det betoni. Zhurma e shpërthimeve, që me sa duket vinin nga shembja e ndërtesave, vazhdoi gjatë gjithë ditës.
Sipas Këshillit Kombëtar për Kërkime Shkencore (CNRS), një institucion publik libanez kërkimor, 62 fshatra dhe ferma ndodhen brenda vijës së verdhë, ndërsa rreth 270,000 banorë nuk janë lejuar të kthehen.
Shumica e komuniteteve brenda zonës janë shiite, megjithëse aty kanë mbetur edhe disa fshatra të krishterë dhe sunitë me popullsi të vogël. Ato janë dëmtuar më pak, megjithëse banorët e tyre kanë raportuar gjithashtu vrasje, ndalime dhe kërcënime. Por qytetet shiite të lëna pas dore prej kohësh, si Bint Jbeil-i, që u kthyen në bastione të mbështetjes për Hezbollahun, kanë përjetuar peshën kryesore të shkatërrimit izraelit.
Ciklet e mëparshme të pushtimit izraelit e detyruan familjen e Bazzi-t të largohej nga qyteti për në Bejrut, duke e lënë qytetin të ngulitur në kujtesën e saj si “ëndrra që nuk u rrit bashkë me mua”. Më vonë, ajo shkroi një roman të bazuar në përvojën e saj. Kur u kthye në vitin 2000, ndërsa Izraeli po tërhiqej nga okupimi 18-vjeçar, ajo e gjeti shtëpinë e familjes të pabanueshme, por rrjeti i dendur i shtëpive prej guri dhe rrugicave të qytetit kishte mbetur kryesisht i paprekur. Pas një tjetër konflikti në vitin 2006, i cili e shndërroi qendrën e qytetit në rrënoja, ajo dhe të tjerë e bindën veten se kjo do të ishte “lufta e fundit” midis Izraelit dhe Hezbollahut dhe i investuan shpresat e tyre në rindërtim.
Kjo ndodhi pavarësisht ngritjes së Hezbollahut si një forcë gjithnjë e më dominuese, gjë që e ngushtoi larminë politike dhe kulturore për të cilën Bint Jbeil-i kishte qenë i njohur. Bazzi, gazetare, kandidoi pa sukses kundër grupit në zgjedhjet bashkiake të vitit 2008, për të nxjerrë në pah zërat e pavarur të qytetit, si i saji. Në tokën e familjes, Bazzi filloi të ndërtonte një shtëpi, për të cilën kishte kursyer me shumë mundim. Me dritare të mëdha prej xhami që shikonin nga qyteti dhe kodrat përtej tij, ajo u bë një strehë për të dhe familjen e saj.
Tani ëndrra e saj po shkatërrohet. Ajo ka parë pa fund video të shkatërrimeve, disa të publikuara nga Forcat e Mbrojtjes së Izraelit (IDF), ndërsa të tjera të dërguara nga njerëz në fshatrat aty pranë. Muajin e kaluar, ajo njohu lagjen e prindërve të saj teksa po hidhej në erë në një shpërthim të kontrolluar. Shtëpia e tyre nuk dukej në kuadër dhe ajo nuk e di nëse ka mbijetuar. “Izraeli nuk po shkatërron vetëm gurë”, tha Bazzi. “Çdo predhë dhe çdo sulm ajror po vret një pjesë të shpirtit tonë, një pjesë të kujtimeve tona, një pjesë të fëmijërisë sonë, një pjesë të historisë sonë.”
CNRS vlerëson se në jug janë dëmtuar ose shkatërruar pothuajse 85,000 njësi banimi— një shifër që ka gjasa të jetë më e ulët se numri real, pasi të paktën 20 deri në 30 për qind e ndërtesave ende nuk janë vlerësuar, për shkak të sulmeve të vazhdueshme izraelite.
Analiza nga “Financial Times” dhe “Lighthouse Reports” e pamjeve satelitore në Khiam, Taybeh, Bint Jbeil dhe Haddatha zbuloi se shkatërrimet shtriheshin përtej ndërtesave të veçuara dhe qendrave të qyteteve, duke përfshirë pothuajse të gjitha territoret e këtyre komunave. Në disa zona, shkatërrimi u përhap gradualisht nga qendra drejt periferisë me kalimin e kohës.
“Financial Times” ka gjetur prova për shpërthime të kontrolluara dhe shembje të kryera nga forcat izraelite dhe kontraktorë civilë në dhjetëra komunitete përgjatë kufirit. Pamjet e verifikuara tregojnë makineri të rënda dhe ekskavatorë që pastrojnë zona të ndryshme — makineri të prodhuara dhe të shitura nga kompani përfshirë Caterpillar dhe Volvo, sipas analizës së “Financial Times” dhe CNRS-së. Caterpillar nuk iu përgjigj kërkesës për koment, ndërsa Volvo tha se kishte kontroll të kufizuar mbi mënyrën se si përdoreshin përfundimisht produktet e saj, por punonte për të parandaluar “keqpërdorimin” e tyre.
Izraeli ka shkaktuar dëme të mëdha edhe në monumentet historike dhe zona të listuara nga UNESCO, përfshirë xhami të shekullit XVI, biblioteka të shekullit XIX, faltore fetare, rrënoja të lashta romake dhe kështjella të periudhës së kryqëzatave. “Është një përpjekje për t’i bërë zonat të panjohshme . . . për t’ua shkëputur njerëzve lidhjen me tokën dhe historinë e tyre,” tha Joanne Farchakh Bajjaly nga Biladi, një organizatë e përkushtuar ndaj ruajtjes së trashëgimisë kulturore të Libanit. “Si mund t’i rindërtojnë komunitetet e tyre nëse gjithçka është zhdukur?”
Fushata izraelite mbështetet në metodat e përdorura gjatë luftës së mëparshme me Hezbollahun në vitin 2024, kur forcat izraelite kryen sulme ajrore dhe shembje të kontrolluara, pavarësisht një armëpushimi që, në mënyrë formale, i dha fund konfliktit.
Këtë herë, këto metoda janë zbatuar në një zonë më të gjerë dhe në një shkallë shumë më të madhe, duke synuar jo vetëm çatitë mbi kokat e njerëzve, por edhe ujin, energjinë, rrugët, shkollat, bujqësinë dhe kujdesin shëndetësor të nevojshëm për të mbajtur komunitetet në jetë. Autoritetet libaneze po veprojnë me supozimin se gjithçka që ndodhet poshtë vijës së verdhë është shkatërruar plotësisht.
Kjo përfshin të paktën 2,500 kilometra infrastrukturë të përdorur për mbledhjen, ruajtjen dhe transportimin e ujit drejt shtëpive dhe bizneseve, nga tubacionet deri te puset e shpimit, sipas të dhënave nga autoritetet lokale dhe CNRS-ja. Disa prej tyre u goditën drejtpërdrejt; të tjera u dëmtuan nga shpërthimet në afërsi, sipas zyrtarëve, inxhinierëve dhe organizatave joqeveritare. Panelet diellore që furnizojnë me energji sistemet e ujit janë shënjestruar drejtpërdrejt në disa raste, si ato që furnizonin pusin e komunitetit në fshatin e krishterë Debel më 26 prill.
“Uji është elementi më i rëndësishëm që jeta të rikthehet në jug të Libanit,” tha Sonia Ben Salem nga Action Against Hunger, e cila ka verifikuar përmes satelitit dëmet e shkaktuara në qindra objekte. “Pa të, nuk mund të presim një kthim masiv të njerëzve në këto zona.”
Izraeli ka shkatërruar gjithashtu të gjitha urat mbi lumin Litani — vetëm dy prej tyre janë riparuar pjesërisht që atëherë — dhe ka shkatërruar zona bujqësore. Më shumë se 20 për qind e tokave bujqësore dhe pyjeve të jugut të Libanit janë shkatërruar, sipas ministrisë së Bujqësisë, e cila gjithashtu e ka akuzuar Izraelin për prerjen e pemëve.
Sipas zyrtarëve, ullishtet e lashta të vendit janë prekur më rëndë. Ato kanë mbështetur prej kohësh si identitetin, ashtu edhe ekonominë e jugut të Libanit, i cili prodhon rreth 40 për qind të të gjithë prodhimit kombëtar. Dhjetëra-mijëra pemë duhet të mbillen përsëri.
Ministria e Mjedisit e Libanit dhe grupet për të drejtat e njeriut kanë dokumentuar përdorimin e gjerë nga Izraeli të fosforit të bardhë — një lëndë kimike ndezëse që shkakton zjarre dhe mund të lërë ndotje në tokë dhe ujë — si në zona të banuara, ashtu edhe në zona bujqësore. Izraeli thotë se e përdor fosforin e bardhë në mënyrë të ligjshme për të pastruar bimësinë dhe për të krijuar perde tymi, por përdorimi i tij mbi zona të banuara mund të shkelë të drejtën ndërkombëtare. Ministria e ka akuzuar Izraelin edhe për spërkatjen me herbicide të 2,000 hektarëve tokë bujqësore gjatë tri viteve të fundit të konfliktit, bazuar në mostrat e tokës të mbledhura në zonat kufitare — veprime që, sipas saj, përbëjnë “ekocid”.
Shkatërrimi ka dëmtuar rëndë edhe kujdesin mjekësor, me dhjetëra objekte shëndetësore të dëmtuara ose të shkatërruara nga sulmet ajrore. Ministria e Shëndetësisë e Libanit thotë se 135 profesionistë të shëndetësisë janë vrarë gjatë kryerjes së detyrës, shumë prej tyre në të ashtuquajturat sulme me goditje të dyfishta, të trefishta dhe të katërfishta. Këto sulme godasin të njëjtin vend disa minuta ose orë pas sulmit të parë, duke goditur shpesh mjekët, personelin shëndetësor dhe civilët që mbërrijnë për të ndihmuar viktimat. “Insecurity Insight”, e cila monitoron sulmet ndaj kujdesit shëndetësor në mbarë botën, ka dokumentuar më shumë se 30 incidente të tilla. “Financial Times” dhe “Lighthouse Reports” kanë verifikuar dhe përcaktuar vendndodhjen gjeografike të pamjeve filmike të 10 prej tyre.
Izraeli thotë se nuk shënjestron punonjësit apo objektet e kujdesit shëndetësor, por pretendon se Hezbollahu përdor ambulancat, spitalet dhe objekte të tjera shëndetësore për veprimtari ushtarake. Megjithatë, zyrtarë, diplomatë dhe organizata joqeveritare thonë se Izraeli rrallëherë ofron prova për pretendime konkrete. “Ligji është shumë i qartë për këtë,” tha Christina Wille, drejtoreshë e “Insecurity Insight”. “Personeli paramjekësor që kryen punën e tin duke shpëtuar të plagosurit . . . mbrohet nga sulmet e qëllimshme”, edhe nëse janë të lidhur me Hezbollahun. “I vetmi moment kur ata e humbasin mbrojtjen është kur kryejnë akte të dëmshme ndaj armikut.”
Që nga 7 tetori, Izraeli ka marrë nën kontroll rreth 1,000 kilometra katrorë territor nga Libani, Siria dhe Gaza fqinje, duke zhvendosur popullsitë dhe duke krijuar zona të shkreta brenda këtyre të ashtuquajturave zona tampon. Një gazetë e krahut të djathtë në Izrael e ka quajtur qasjen e tij “doktrina e rrënojave”. Kjo doktrinë “varet nga aftësia e tij për të vepruar në mënyrë proaktive dhe pa kufizime ndaj kërcënimeve përpara se ato të shfaqen plotësisht, veçanërisht jashtë kufijve të tij”, tha Nathan Brown, profesor i marrëdhënieve ndërkombëtare në George Washington University. “Kjo është një qasje e re që nënkupton . . . riformësimin e territoreve dhe popullsive përmes veprimeve ushtarake, në vend që të kërkohen marrëveshje diplomatike,” tha Brown.
Në Liban, shkatërrimi shkon përtej dëmeve të shkaktuara nga luftimet ose ndaj objekteve që Izraeli pretendon se janë infrastrukturë e Hezbollahut, duke përfshirë edhe rrafshimin në shkallë të gjerë të fshatrave nën kontrollin efektiv të Izraelit. Ky lloj shkatërrimi do të rregullohej nga ligji më kufizues i okupimit, tha Janina Dill, eksperte e së drejtës dhe etikës së luftës në Universitetin e Oksfordit.
Sipas këtij ligji, një fuqi pushtuese mund të shkatërrojë pronë civile vetëm kur kjo kërkohet nga “nevoja e domosdoshme ushtarake”. Një pretendim i përgjithshëm se Hezbollahu mund të kthehet dhe të përdorë struktura civile në të ardhmen nuk do të ishte i mjaftueshëm, tha Dill: “Është thellësisht e pabesueshme që nevoja e domosdoshme ushtarake të zbatohet për çdo shtëpi në një fshat të caktuar.”
Pengimi i kthimit të civilëve që janë zhvendosur me forcë do të përbënte gjithashtu krim lufte, tha Beckerle e Amnesty International. Më shumë se 400,000 persona të zhvendosur janë kthyer në jug, sipas qeverisë së Libanit, por shumë të tjerë mbeten të zhvendosur, ndërsa disa të tjerë “po qëndrojnë te miqtë, te familjarët ose në struktura të dëmtuara, pa shërbimet e nevojshme”, tha Beckerle.
Prej muajsh, Libani dhe Izraeli janë përfshirë në bisedime të ndërmjetësuara nga SHBA-ja, me synimin e deklaruar për tërheqjen e IDF-së dhe arritjen përfundimtare të paqes. Por këto bisedime kanë sjellë pak ndryshime në terren, pasi forcat izraelite vazhdojnë të shembin fshatra dhe t’u vënë flakën pemishteve, pa u penguar. Negociatat kanë zemëruar edhe shumë libanezë, të cilët ndihen se shteti është i pafuqishëm për të ndalur shkatërrimin e shtëpive të tyre. Ndërkohë, Bazzi ende pret të mësojë se sa ka mbetur nga shtëpia e saj. “Dikur njerëzit tanë thoshin: ‘Ah, sikur një zog të më sillte lajme,’” tha ajo. Por “edhe zogjtë nuk janë më atje, mbi jug dhe mbi Bint Jbeil. Nuk ka mbetur askush që të na sjellë lajme.”
