Dy partitë më të mëdha të Shqipërisë, Partia Socialiste në pushtet e Edi Ramës dhe Partia Demokratike në opozitë e Sali Berishës, janë rivale të ashpra që nuk humbasin asnjë rast për të denigruar motivet dhe ndershmërinë e njëra-tjetrës.
Prandaj, ishte një surprizë javën e kaluar kur ato hodhën një hap të rëndësishëm drejt bashkëpunimit për reformën zgjedhore, duke votuar për ngritjen e dy komisioneve të posaçme.
Këto do të funksionojnë mbi bazë dypartiake Socialiste-Demokrate dhe vendimi për ngritjen e tyre u mbështet nga të dyja partitë në një votim parlamentar.
Të vetmit që votuan kundër ishin deputetët e partive më të vogla e më të reja që fituan ulëse në parlament për herë të parë në zgjedhjet e majit – Agron Shehaj dhe Erald Kapri nga Partia Mundësia, si dhe Redi Muçi nga Lëvizja Bashkë.
Kapri dhe Muçi thanë për BIRN se e konsiderojnë këtë bashkëpunim të dëmshëm për partitë e vogla dhe se është rezultat i një marrëveshjeje midis Ramës dhe Berishës për të forcuar hegjemoninë e tyre mbi politikën shqiptare.
Në vitin 2024, në prag të zgjedhjeve të përgjithshme të majit të atij viti, partitë në pushtet dhe ajo kryesore e opozitës ranë dakord të ndryshonin kodin zgjedhor për të krijuar një formulë hibride për listat e kandidatëve për deputetë nga të cilat votuesit mund të zgjedhin.
Ato vendosën për një përzierje listash “të mbyllura”, ku votuesit zgjedhin një parti, por jo kandidatë individualë, dhe listash “të hapura”, ku votuesit mund të zgjedhin kandidatin që preferojnë. Në listat “e mbyllura”, partitë vendosin vetë se kush do të jetë deputet, nëse partia merr mjaftueshëm vota.
Partitë më të vogla kishin kërkuar lista “të hapura”, por u injoruan. Megjithatë, reforma e kufizuar u lejoi atyre të fitonin disa vende në një parlament të dominuar nga dy partitë kryesore që prej rrëzimit të regjimit komunist.
Partitë e reja druhen se shqetësimet e tyre do të anashkalohen sërish kur të vendosen ndryshimet e reja.
“Partitë e mëdha janë bashkuar sërish për të bërë ndryshime që do të shërbejnë vetëm për të forcuar pushtetin e tyre dhe për ta bërë më të vështirë demokracinë dhe përfaqësimin”, tha Kapri nga Partia Mundësia për BIRN.
Analistët politikë thonë gjithashtu se marrëveshja midis partive të mëdha ka më shumë të bëjë me mbrojtjen e status quo-së sesa me sjelljen e një ndryshimi të vërtetë në sistemin zgjedhor që do t’u sillte përfitime votuesve.
Kryeministri Rama sinjalizoi në shtator se një nga ndryshimet do të jetë ulja e numrit të deputetëve, duke thënë se 140 është një numër i tepërt për një vend të vogël si Shqipëria. Kjo ide mbështetet edhe nga Berisha.
“Ulja e numrit të anëtarëve të Kuvendit në të paktën 101, ose edhe më pak, do të kishte vetëm ndikim pozitiv. Prandaj, ky ndryshim duhet të jetë objektivi ynë dhe përkon me vullnetin e zgjedhësve tanë”, tha Rama.
Por Kapri argumenton se ndryshimet madhore kushtetuese nuk duhet të vendosen nga aktorët kryesorë pas dyerve të mbyllura.
“Ndryshimet kushtetuese pa debat dhe transparencë, për të ulur numrin e deputetëve, janë një goditje e drejtpërdrejtë për alternativat e reja që më 11 maj për herë të parë sfiduan kapjen e sistemit nga dy partitë e mëdha, të cilat kanë qeverisur një nga vendet më të korruptuara të Evropës për më shumë se tre dekada”, tha ai.
Ai e quajti konsensusin midis partive më të mëdha për ngritjen e komisioneve të posaçme për reformën zgjedhore një inskenim, pasi si socialistët ashtu edhe demokratët do të ruajnë të drejtën e vetos mbi vendimet e komisioneve.
“Ne refuzuam të bëhemi pjesë e komisionit të posaçëm sepse e shohim atë si një farsë politike, për sa kohë që partitë e mëdha kanë të drejtë vetoje”, tha ai.
Rekomandime për zgjedhje më të ndershme
Zgjedhjet e majit u fituan bindshëm nga socialistët, por kryetari i Partisë Demokratike, Berisha, ka refuzuar t’i pranojë rezultatet si të ndershme, duke pretenduar se “partia në pushtet i vodhi zgjedhjet” me ndihmën e grupeve kriminale.
Kjo është arsyeja pse shumë u befasuan nga pajtimi i tij për të filluar bashkëpunimin me socialistët për reformën zgjedhore. I pyetur për këtë, Berisha iu referua rekomandimeve të fundit të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë, OSBE, dhe vëzhguesve të saj zgjedhorë.
“Ne votuam sot për të ngritur këto dy komisione për dy arsye themelore. Së pari, ekziston një sërë e pafundme rekomandimesh nga OSBE/ODIHR, të cilat ne i kemi pranuar dhe i konsiderojmë të rëndësishme”, tha Berisha pas votimit.
Raporti përfundimtar i vëzhguesve të OSBE/ODIHR për zgjedhjet e përgjithshme të majit theksonte se kuadri ligjor zgjedhor duhet të reformohet në mënyrë gjithëpërfshirëse përmes një “procesi konsultativ gjithëpërfshirës” shumë përpara zgjedhjeve të ardhshme, për të garantuar drejtësi.
Lëvizjes Bashkë iu ofrua një vend në komisionin e ri, por deputeti i saj, Redi Muçi, është skeptik për atë që mund të arrihet.
“Sigurisht, ne do ta përdorim këtë platformë për t’u folur qytetarëve me propozimet tona konkrete për reformën zgjedhore dhe territoriale, ku do t’i kushtojmë vëmendje të veçantë ligjit për financimin e partive, rolit të medias në fushatat zgjedhore, depolitizimit të komisionerëve të votimit dhe numërimit të votave, si dhe ligjit për referendumet kombëtare dhe vendore”, tha ai për BIRN.
Megjithatë, ai shtoi: “Pa dyshim, ne nuk presim që këto sugjerime të merren në konsideratë nga dy partitë e vjetra.”
“Siç e kanë deklaruar publikisht, marrëveshja midis Edi Ramës dhe Sali Berishës qëndron në faktin se ata do të ulin numrin e deputetëve në Kuvend, duke e bërë më të vështirë për të ashtuquajturat parti ‘të vogla’ të përfaqësohen.”
Ndryshim i vërtetë apo konsolidim i pushtetit?
Analistët shqiptarë bien dakord se një marrëveshje midis dy partive më të mëdha mund të dëmtojë partitë e vogla dhe ndoshta edhe vetë demokracinë.
“Reforma zgjedhore dhe territoriale janë dy shtylla themelore të demokracisë, por nëse ato hartohen nga të njëjtët arkitektë që ndërtuan sistemin e sotëm, pyetja që shtrohet është: a do të jetë ndryshimi vetëm kozmetik apo radikal? A do të adresohen në kohë të gjitha rekomandimet e OSBE/ODIHR për zgjedhjet?” pyeti analisti politik Lutfi Dervishi.
“Fakti që partitë e vogla janë përjashtuar nga tryeza është një tregues i qartë se ‘reforma’ po nis më shumë si një projekt për ruajtjen e status quo-së sesa për hapjen e lojës politike”, tha ai për BIRN.
Rigels Xhemollari, nga organizata joqeveritare me bazë në Tiranë “Qëndresa Qytetare”, e cila fokusohet në demokraci dhe transparencë, tha për BIRN se “është e rëndësishme të adresohen rekomandimet e OSBE/ODIHR-it dhe jo skemat e partive të mëdha për të ruajtur pushtetin dhe statusin e tyre.”
Ai vuri në dukje se rekomandimet ofrojnë këshilla konkrete për përmirësimin e procesit zgjedhor, “duke filluar nga depolitizimi i organeve zgjedhore deri te sanksionet e ashpra për keqpërdorimin e administratës publike.”
Megjithatë, ai përfundoi: “Me sa duket, partitë e mëdha nuk janë të interesuara për këto zgjidhje, sepse kështu do të humbnin kontrollin mbi procesin dhe ndikimin e tyre në të, dhe për rrjedhojë kjo do t’u sillte përfitim forcave të reja.”/BIRN/
