Një nismë e re ligjore e ndërmarrë në Kuvendin e Shqipërisë përmes deputetit socialist Sajmir Hasalla synon të ndryshojë rrënjësisht rregullat e lojës për sektorin agro-ushqimor në vend. Projektligji i siguruar nga VNA, i titulluar "Për kontrollet zyrtare dhe aktivitete të tjera zyrtare të kryera për të garantuar zbatimin e legjislacionit mbi ushqimin dhe ushqimin për kafshë, rregullimeve mbi shëndetin dhe mirëqenien e kafshëve si dhe mbi shëndetin e bimëve..." premton përafrim me standardet strikte të Bashkimit Evropian.
Megjithatë, pas petkut të "harmonizimit me BE-në" fshihet një realitet i ri me rregulla të forta, kontrolle të rrepta dhe një seri kostosh e rreziqesh që do të bien direkt mbi supet e fermerëve, blegtorëve dhe bujqve shqiptarë.
Nga ferma në tavolinë, nën monitorim të rreptë
Relacioni shpjegues i projektligjit e bën të qartë se shteti po përgatitet për një ofensivë kontrollesh përgjatë të gjithë zinxhirit. Synimi është monitorimi "përmes masave të qëndrueshme 'nga ferma në tavolinë'" , duke krijuar një sistem ku asgjë nuk i lihet më rastësisht spontanitetit të prodhuesit lokal.
Sipas dokumentit, projektligji që pritet të miratohet brenda vitit, i jep autoriteteve kompetente të drejta të gjera për të kontrolluar çdo aspekt të punës në bujqësi dhe blegtori:
Neni 10 parashikon qartë "operatorët, proceset dhe aktivitetet që i nënshtrohen kontrolleve zyrtare", duke mos lënë asnjë hapësirë jashtë inspektimit.
Nenet 16 dhe 17 detajojnë kontrolle specifike mbi produktet me origjinë shtazore dhe mbi "mbetjet e substancave përkatëse në ushqim dhe ushqimin për kafshë". Kjo nënkupton se çdo përdorim i krahut të punës, pesticideve apo i antibiotikëve në blegtori do të kalojë në mikroskopin e shtetit.
Për më tepër, nisma shtrihet edhe tek format më moderne të tregtisë. Neni 34 sanksionon kontrollin dhe marrjen e mostrave për "mallrat e tregtuara nëpërmjet komunikimit në distancë" (shitjet online), duke mbyllur kështu edhe dritaren e fundit të tregtisë së pakontrolluar që shumë fermerë e shfrytëzonin përmes rrjeteve sociale.
Privatizimi i kontrolleve, rreziku i monopoleve dhe gjobave
Një nga pikat më të diskutueshme dhe potencialisht më të rrezikshme të këtij projektligji lidhet me Kreu III (Nenet 26-31), i cili mban emërtesën "delegimi i detyrave të caktuara të autoriteteve kompetente".
Dokumenti zyrtar thotë shprehimisht se nisma parashikon:
"...mundësinë e delegimit të detyrave të caktuara të kontrollit zyrtar nga IPKZ, kushtet dhe detyrat e caktuara që delegohen dhe trupat të cilat u delegohen, delegimi i caktuar te personat fizikë...".
Kjo do të thotë se inspektimet nuk do të bëhen vetëm nga inspektorët shtetërorë, por kjo e drejtë mund t'u lihet edhe kompanive ose personave privatë. Për fermerët shqiptarë, ky është një alarm i kuq. Delegimi i kontrolleve zyrtare te privati mbart rrezikun e madh të korrupsionit, krijimit të monopoleve të licencuara dhe gjobvënies selektive, ku kompanitë private mund të përdorin autoritetin ligjor për të ushtruar presion mbi prodhuesit e vegjël.
Në të njëjtën kohë, Nenet 38, 39 dhe 40 parashikojnë "përjashtime nga detyrimi për akreditim të detyrueshëm për disa laboratorë zyrtarë". Kjo krijon një absurditet juridik dhe rrezik të lartë për bujqit: një laborator jo plotësisht i akredituar mund të bëjë analizat e produkteve të një fermeri, dhe mbi ato analiza (që mund të jenë të pasakta), fermerit mund t'i bllokohet malli ose t'i vihet gjobë.
Kush do të paguajë për "Evropianizimin"?
Në pjesën financiare të relacionit, projektligji përpiqet të qetësojë opinionin publik duke deklaruar se:
"Ky projektligj nuk ka efekte financiare shtesë në buxhetin e shtetit pasi strukturat zbatuese janë të ngritura".
Por, nëse shteti nuk do të shpenzojë më shumë, kush do t'i paguajë kostot e gjithë kësaj makinerie të re kontrolli? Përgjigjja gjendet te Kreu VI (Nenet 73-80), që rregullon "Financimin i kontrolleve zyrtare dhe i aktiviteteve të tjera zyrtare".
Në këto nene përcaktohen qartë rregullat për:
"...tarifat ose pagesat e detyrueshme, pagesa ose tarifa të tjera, kostot, llogaritja e tarifave ose pagesave...".
Kjo do të thotë se barrën financiare të analizave, certifikatave të reja të përshtatshmërisë dhe inspektimeve të shtuara do ta mbajnë vetë operatorët, pra fermerët dhe bizneset agro-bujqësore. Në një kohë kur bujqësia shqiptare vuan nga mungesa e subvencioneve dhe rritja e kostove të lëndëve të para, tarifat e reja të detyrueshme rrezikojnë të nxjerrin plotësisht nga tregu prodhuesin e vogël vendas.
Përplasja e institucioneve dhe burokratizimi
Një tjetër rrezik madhor që buron nga ky projektligj është burokracia mbytëse. Në zbatimin e këtij ligji ngarkohet një ushtri e tërë institucionesh. Sipas pikës VII të relacionit, organet përgjegjëse janë:
"...Drejtoria e Përgjithshme e Zhvillimit në Fushën e Sigurisë Ushqimore... në Ministrinë e Bujqësisë dhe Zhvillimit Rural, Autoriteti Kombëtar i Veterinarisë dhe Mbrojtjes së Bimëve, Autoriteti Kombëtar i Ushqimit, Instituti i Sigurisë Ushqimore dhe Veterinarisë dhe bashkitë.".
Me pesë institucione të ndryshme që kanë të drejtë të trokasin në dyert e të njëjtës fermë apo stan, mbivendosja e kompetencave është e pashmangshme. Fermerët rrezikojnë të kthehen në pengje të burokracisë, duke harxhuar më shumë kohë me plotësim dokumentesh, SMIKZ (Sistemi i ri Elektronik) dhe pritje inspektorësh, sesa me punët e fushës.
Një ligj për Evropën, por a është gati fermeri shqiptar?
Projektligji i propozuar shpërfaq qartë hendekun e madh mes dëshirës për të kopjuar rregullat e BE-së dhe realitetit ekonomik të fshatit shqiptar. Pa dyshim, siguria ushqimore është prioritare, por vendosja e kritereve të forta , tarifave të reja për kontrolle dhe hapja e shtegut për delegimin e inspektimeve te privati, pa dhënë më parë mbështetje financiare, mund të kthehet në një goditje fatale për bujqësinë.
Nëse ky projektligj kalon pa u amenduar në favor të lehtësimit të kostove të fermerëve, "tavolina" e konsumatorit shqiptar mund të ketë vërtet ushqim më të kontrolluar, por ai ushqim nuk do të jetë më i fermave tona, por i importeve të huaja.
