Nga Muriel
Statusi i gjatë i Edi Ramës drejtuar “protestuesit të dashur” nuk është thjesht një reagim i radhës në rrjetet sociale. Është një tekst politik i rëndësishëm, sepse zbulon mënyrën se si një pushtet i gjatë, i konsumuar nga përplasja me realitetin, përpiqet të mos përgjigjet për protestën, por ta rishkruajë kuptimin e saj.
Në pamje të parë, letra është ndërtuar si gjest empatie. Kryeministri i njeh protestuesit hallin: punën e pasigurt, rrogën e padrejtë, pronën e pazgjidhur, shëndetësinë e shtrenjtë, administratën arrogante dhe nëpunësin që sillet me qytetarin si zot i vogël mbi fatin e tij. Por pikërisht këtu nis paradoksi i madh: njeriu që i përshkruan këto plagë nuk është një vëzhgues i jashtëm. Është kryeministri i vendit, njeriu që ka drejtuar shtetin për më shumë se një dekadë.
Prandaj pyetja nuk është sa bukur i kupton Rama hallet e qytetarëve. Pyetja është pse këto halle vazhdojnë të jenë aty. Pse prona mbetet peng? Pse shëndetësia e lë njeriun shpesh vetëm përballë faturës? Pse administrata prodhon frikë, vonesë, korrupsion dhe nënshtrim? Pse qytetari duhet të dëgjojë sot keqardhje poetike nga i njëjti pushtet që kishte detyrimin t’i jepte zgjidhje institucionale?
Strategjia retorike është e qartë: protestuesi pranohet si individ, por protesta delegjitimohet si akt kolektiv. Qytetari paraqitet si i sinqertë, por turma si e manipuluar. Halli quhet real, por zemërimi politik shpallet produkt algoritmi, opozite, influencerësh, diasporash, axhendash të huaja dhe interesash të errëta. Kjo është forma moderne e një teknike të vjetër pushteti, ku populli është i mirë, por dikush e nxit; qytetari është i ndershëm, por sheshi është i dyshimtë.
Në shkencat politike kjo quhet atomizim i revoltës: përpjekja për ta ndarë qytetarin nga bashkësia që i jep zë, peshë dhe forcë kërkesës së tij. Nëse protestuesi trajtohet si i vetmuar, i hutuar apo i përdorur, atëherë pushteti nuk ka më përballë një kërkesë publike, por një individ që duhet “kuptuar”, “mëshiruar” dhe, në fund, rikthyer nën kujdesin e liderit.
Kjo është arsyeja pse fjalia “Eja tek unë” është më domethënësja e gjithë statusit. Ajo nuk është ftesë për dialog institucional. Nuk është “eja të hapim dokumentet”, “eja të shohim procedurat”, “eja të ballafaqojmë ligjin me interesin publik”. Është thirrje paternaliste: mos beso sheshin, beso mua; mos qëndro me ata, kthehu tek unë; mos e kërko zgjidhjen te llogaridhënia, por te udhëheqësi që të paraqitet si strehë.
Këtu shfaqet ajo që mund të quhet paternalizëm dixhital. Pushteti nuk e ndalon protestuesin, por i flet si prind politik. Nuk e godet drejtpërdrejt, por i shpjegon se ai nuk e kupton plotësisht pse është aty. Kjo është më e sofistikuar se propaganda e vjetër, por jo më pak problematike. Sepse, në thelb, i mohon qytetarit autonominë politike.
Historia e njeh mirë këtë instinkt. Në fund të cikleve të gjata politike, pushtetet rrallë e pranojnë se pakënaqësia vjen nga poshtë. Dikur flitej për provokatorë, armiq, elementë të huaj. Sot flitet për algoritme, profile false, influencues, media, diasporë dhe komplot dixhital. Fjalori ndryshon, por mekanizmi mbetet i njëjtë: qytetari nuk paska dalë vetë në shesh, dikush tjetër paska menduar për të.
Një tjetër element i rëndësishëm është privatizimi i përgjegjësisë publike. Kur Rama flet për vartës që tradhtojnë besimin e tij, për drejtorë që kërkojnë favore, për zyrtarë që harrojnë detyrën, ai e paraqet keqqeverisjen si dramë personale të liderit. Por korrupsioni, arroganca administrative dhe klientelizmi nuk janë tradhti sentimentale ndaj kryeministrit. Janë dështime strukturore të shtetit që ai drejton. Qytetari nuk ka pse të ndjejë empati për vështirësinë e pushtetit për të kontrolluar pushtetin.
Pikërisht këtu qëndron kufiri mes letërsisë politike dhe llogaridhënies. Një kryeministër mund të shkruajë bukur për dhimbjen e qytetarit, por detyra e tij nuk është ta përshkruajë dhimbjen. Është ta zvogëlojë atë me institucione funksionale. Nuk mjafton t’i thuash qytetarit se ka hall, kur ai e di shumë mirë hallin e vet. Nuk mjafton t’i thuash se e kanë përdorur të tjerët, kur ai ndihet prej vitesh i përdorur nga një shtet që dëgjon më shpejt të fortin sesa qytetarin.
Zvërneci është sot simboli, por problemi është më i thellë. Është besimi i thyer se vendimmarrja publike bëhet për publikun. Është dyshimi se natyra trajtohet si pronë negociatash, bregdeti si aset politik, ligji si instrument fleksibël dhe qytetari si spektator që duhet të mësohet me vendime të marra diku lart, larg tij.
Rama përpiqet ta paraqesë protestuesin si të vetmuar. Por i vetmuar duket më shumë pushteti kur nuk dëgjon më. I vetmuar është lideri që sheh kudo manipulim, përveç pakënaqësisë reale. I vetmuar është sistemi që, përballë një kërkese politike, nuk nxjerr dokumente, përgjegjësi dhe transparencë, por një letër të gjatë për dhimbjen, tradhtinë dhe algoritmin.
Në demokraci, qytetari nuk ka nevojë për miqësi nga pushteti. Ka nevojë për kufizim të pushtetit. Nuk ka nevojë për përkëdhelje retorike, por për llogari publike. Nuk ka nevojë t’i thuhet “eja tek unë”, por të dëgjojë: ja ligji, ja procedura, ja përgjegjësia, ja transparenca.
Sepse sheshi mund të zbrazet çdo mëngjes, por arsyet që e mbushën nuk zhduken me një status. Dhe kur një kryeministër nis t’i thotë protestuesit “unë jam miku yt”, zakonisht problemi nuk është te qytetari që nuk kupton. Problemi është te pushteti që nuk dëgjon më.
