Polonia ka hyrë në një nga krizat më të rënda institucionale të viteve të fundit, pas përplasjes së paprecedentë mes presidentit Karol Nawrocki, qeverisë së kryeministrit Donald Tusk dhe drejtuesve të Gjykatës Kushtetuese. Ajo që nisi si konflikt për emërimin e gjyqtarëve është shndërruar në një betejë të hapur për kontrollin dhe legjitimitetin e institucionit, me ndërhyrjen e policisë, protesta në rrugët e Varshavës, akuza për grusht shteti dhe thirrje për negociata urgjente.
Zhvillimi më i fundit është ndërhyrja e Komisionit Europian, i cili ka mbështetur kompetencën kushtetuese të Parlamentit polak për të emëruar gjyqtarët e rinj. Në një qëndrim të raportuar më 1 nëntor nga Euronews, Brukseli theksoi se tetë emërimet në Gjykatën Kushtetuese janë kompetencë e Sejmit, ndërsa autoritetet polake duhet të garantojnë funksionimin e institucionit në përputhje me Kushtetutën dhe jurisprudencën europiane.
Kriza shpërtheu mbrëmjen e së premtes, më 30 tetor, kur gjyqtarja Anna Korwin-Piotrowska njoftoi pezullimin nga ushtrimi i funksioneve drejtuese të kryetarit të Gjykatës Kushtetuese, Bogdan Święczkowski, dhe zëvendësit të tij, Bartłomiej Sochański. Ajo mori përsipër drejtimin e institucionit, duke u mbështetur në statusin e saj si gjyqtarja me përvojën më të gjatë.
Vendimi u kundërshtua menjëherë nga drejtuesit e shkarkuar, të cilët nuk e njohin legjitimitetin e Korwin-Piotrowskës, pasi ajo nuk është betuar përpara presidentit. Kjo është edhe nyja e konfliktit: shumica parlamentare e drejtuar nga koalicioni i Tusk ka zgjedhur gjyqtarë të rinj, por presidenti Nawrocki ka refuzuar të pranojë betimin e disa prej tyre.
Tensionet përpara Gjykatës Kushtetuese u përshkallëzuan kur mbështetësit e partisë opozitare Ligj dhe Drejtësi (PiS) u mblodhën për të kundërshtuar ndryshimet. Policia vendosi forca për sigurimin e godinës dhe gjatë përplasjeve u arrestuan tre persona që kishin kaluar gardhin rrethues. Policia sqaroi se nuk kishte hyrë brenda ndërtesës dhe se ndërhyrja e saj kufizohej në garantimin e sigurisë së jashtme.
Në kulmin e krizës, presidenti Karol Nawrocki ndërpreu vizitën e tij në Senegal dhe u kthye urgjentisht në Varshavë. Gjatë natës së premte, ai shkoi personalisht në Gjykatën Kushtetuese, ku hyrja e tij u shoqërua me shtyrje dhe përplasje fizike pranë portës së institucionit. Presidenti deklaroi se kishte ndihmuar zëvendëskryetarin Sochański të hynte në godinë, ndërsa mbështetësit e qeverisë e konsideruan veprimin një përshkallëzim të rrezikshëm të konfliktit institucional.
Të shtunën, Nawrocki e cilësoi atë që kishte ndodhur si marrje me forcë të kontrollit të një organi kushtetues dhe thirri konsultime urgjente me partitë parlamentare, duke paralajmëruar se situata rrezikonte sigurinë e brendshme të vendit. Në takime morën pjesë përfaqësues të opozitës dhe disa partive të koalicionit qeverisës, por partia kryesore e Tusk, Koalicioni Qytetar, nuk mori pjesë. Konsultimet nuk sollën një zgjidhje të krizës.
Mbrëmjen e 31 tetorit, kryeministri Donald Tusk iu drejtua qytetarëve me një fjalim televiziv, ku mbrojti vendosmërinë e qeverisë për të rikthyer funksionimin e pavarur të Gjykatës Kushtetuese. Ai akuzoi kundërshtarët konservatorë se prej vitesh po minojnë demokracinë dhe shtetin e së drejtës, duke deklaruar se ligji duhet të mbizotërojë mbi dhunën.
Tusk argumenton se Gjykata Kushtetuese ishte politizuar gjatë qeverisjes së PiS, nga viti 2015 deri në vitin 2023, dhe se ndryshimet e ndërmarra nga shumica aktuale synojnë korrigjimin e kësaj trashëgimie. Presidenti Nawrocki dhe opozita, përkundrazi, akuzojnë qeverinë se po përpiqet të marrë kontrollin e institucionit duke anashkaluar procedurat kushtetuese.
Konflikti ka kaluar tashmë edhe kufijtë e Polonisë. Komisioni Europian ka kërkuar respektimin e kompetencave të Parlamentit dhe të vendimeve të gjykatave europiane, ndërsa ambasadori amerikan në Varshavë, Tom Rose, u ka bërë thirrje palëve të shmangin një përshkallëzim edhe më të rëndë.
Sipas raportimeve të 1 nëntorit nga Reuters, Associated Press dhe Al Jazeera, asnjëra palë nuk ka pranuar të tërhiqet. Përplasja vazhdon, ndërsa protestuesit mbështetës të opozitës kanë qëndruar përpara Gjykatës Kushtetuese dhe policia ka ruajtur masat e sigurisë.
Në thelb të krizës qëndron një problem i pazgjidhur prej më shumë se një dekade: kush ka autoritetin të përcaktojë përbërjen dhe drejtimin e Gjykatës Kushtetuese dhe çfarë ndodh kur presidenti, Parlamenti dhe vetë gjyqtarët nuk e njohin legjitimitetin e njëri-tjetrit.
Polonia nuk ka përjetuar një grusht shteti të konfirmuar, por akuzat për një të tillë janë bërë pjesë e përplasjes mes institucioneve më të larta të shtetit. Një vend anëtar i Bashkimit Europian dhe NATO-s gjendet kështu përballë një situate ku dy kampet politike pretendojnë se po mbrojnë të njëjtën gjë: Kushtetutën.
