Nga Desada Metaj
Marrëveshja e re për Rregulloren e Kuvendit po paraqitet si kompromis institucional mes PS-së dhe PD-së. Në pamje të parë, duket si fundi i një periudhe përplasjesh, bojkotesh dhe kaosi parlamentar. Dy palët ranë dakord, opozita mori disa lëshime procedurale dhe mazhoranca shmangu krizën politike në Kuvend. Por pyetja reale nuk është nëse pati marrëveshje. Pyetja është: kush fitoi realisht prej saj dhe çfarë humbi publiku?
Sepse anatomia e ndryshimeve tregon një raport force shumë më pak romantik sesa propaganda e “dialogut politik”.
Nga 35 ndryshime, vetëm katër janë realisht në favor të opozitës dhe kanë karakter procedural: interpelanca më të shpejta, mbledhje komisionesh me kërkesë të deputetëve, disa këshilltarë shtesë dhe drejtimi i disa grupeve të miqësisë. Të gjitha këto janë lehtësime operative, jo instrumente reale pushteti.
Ndërkohë, ndryshimet me peshën më të madhe politike shkojnë në favor të mazhorancës: superfuqizimi i Komisionit të Xhafajt, ruajtja e kontrollit mbi komisionet, zgjerimi i procedurave të përshpejtuara dhe sidomos transformimi i mënyrës së raportimit të institucioneve të drejtësisë.
Dhe pikërisht këtu nis thelbi real i debatit.
Argumenti zyrtar është se SPAK-u, ILD-ja dhe institucionet e tjera nuk po “hiqen” nga raportimi, por po “riorganizohen” procedurat. Raportimet, sipas logjikës së re, do të kalojnë në komisionet përgjegjëse dhe në Komisionin e Nismave Qytetare të drejtuar nga Fatmir Xhafaj. Pra, në teori, nuk kemi eliminim të kontrollit parlamentar, por decentralizim të tij.
Por kalimi i tyre në komisione prodhon një efekt krejt tjetër: raportimi mbetet institucional, por humbet pesha politike dhe publike. Në komisione, debati fragmentohet, ndiqet më pak dhe kontrollohet më lehtë nga shumica parlamentare. Dhe kur këtij mekanizmi i shtohet superfuqizimi i Komisionit të Xhafajt, krijohet një strukturë ku raportimi nuk zhduket formalisht, por filtrohet politikisht.
Kjo është arsyeja pse debati nuk është teknik. Është debat mbi kontrollin e hapësirës publike.
Sepse seanca plenare nuk është thjesht procedurë. Është tribunë publike. Është momenti kur drejtuesit e institucioneve përballen jo vetëm me deputetët, por me opinionin publik, kamerat dhe debatin politik kombëtar. Aty raportimet dalin nga gjuha teknike dhe kthehen në çështje publike.
Dhe pikërisht ky është ndryshimi më i madh që sjell marrëveshja: SPAK-u dhe institucione të tjera largohen nga ekspozimi i drejtpërdrejtë politik i seancës plenare dhe futen në një arkitekturë komisionesh ku shumica kontrollon ritmin, fokusin dhe intensitetin e debatit.
Në këtë pikë, rikthimi i historisë së Komisionit Xhafaj bëhet edhe më domethënës.
Sepse opozita kishte shkuar më parë në Gjykatën Kushtetuese kundër dispozitave që fuqizonin këtë komision dhe kishte fituar. Kushtetuesja rrëzoi pjesë të rëndësishme të atij mekanizmi. Por rregullorja u rikthye me votat edhe të opozitës dhe, jo vetëm që komisioni nuk u dobësua, por u zgjerua më tej.
Përveç dispozitave të debatuara më parë, u shtuan edhe dispozitat e nenit 103, të cilat në praktikë kanalizojnë raportimet e institucioneve drejt komisioneve dhe drejt vetë Komisionit të Xhafajt, në vend të seancës plenare.
Kjo e ndryshon krejt logjikën e kontrollit parlamentar.
Sepse pyetja nuk është më nëse institucionet raportojnë apo jo. Pyetja është: ku raportojnë, sa publik është ai raportim dhe kush kontrollon hapësirën ku zhvillohet debati?
Në teori, mazhoranca po flet për “lehtësim procedural”. Në praktikë, po ndërtohet një filtër i ri institucional ku raportimet mbeten brenda Kuvendit, por humbasin ekspozimin maksimal publik dhe politik që jep plenaria.
Dhe këtu lind paradoksi më i madh i kësaj marrëveshjeje: opozita fitoi në Gjykatën Kushtetuese kundër fuqizimit të këtij mekanizmi, por më pas u bë pjesë e votës që e riktheu atë në një formë edhe më të zgjeruar.
PS fiton qetësi politike dhe më shumë kontroll mbi mënyrën se si ekspozohen publikisht institucionet e drejtësisë. PD fiton disa lehtësime procedurale dhe mundësinë për ta paraqitur marrëveshjen si normalizim institucional. Por publiku humbet pikërisht atë që ishte më e rëndësishme: tribunën më të madhe publike ku drejtësia, korrupsioni dhe pushteti përballeshin drejtpërdrejt nën dritën e kamerave.
Në fund, kjo marrëveshje nuk duket si reformë për të forcuar Kuvendin. Duket si një marrëveshje për të kontrolluar mënyrën se si Kuvendi ekspozon pushtetin dhe drejtësinë përballë publikut.
