Shtetet e Bashkuara dhe Arabia Saudite pritet të finalizojnë një marrëveshje të gjerë bashkëpunimi në fushën e energjisë bërthamore, e cila mund të zgjasë deri në 30 vjet dhe t’u japë kompanive amerikane rol kyç në zhvillimin e industrisë bërthamore saudite.
Marrëveshja parashikon që, pas përfundimit të një studimi të përbashkët mes Uashingtonit dhe Riadit, Arabia Saudite të mund të ndërtojë një impiant për pasurimin e uraniumit në territorin e saj. Zyrtarisht, programi synon përdorimin paqësor të energjisë bërthamore, por ekspertët paralajmërojnë se një kapacitet i tillë do ta afronte mbretërinë saudite me statusin e një “fuqie bërthamore prag”, duke i dhënë mundësinë që, nëse merret një vendim politik, të kalojë në zhvillimin e një programi ushtarak në një periudhë relativisht të shkurtër.
Për dekada, Shtetet e Bashkuara kanë kërkuar nga aleatët e tyre në Lindjen e Mesme që të heqin dorë nga pasurimi vendas i uraniumit dhe ripërpunimi i karburantit bërthamor. Një precedent është marrëveshja me Emiratet e Bashkuara Arabe në vitin 2009, ku Abu Dhabi u angazhua të mos zhvillonte pasurim uraniumi dhe pranoi kontrolle më të zgjeruara nga Agjencia Ndërkombëtare e Energjisë Atomike (IAEA).
Por modeli që po diskutohet me Arabinë Saudite është ndryshe. Marrëveshja nuk parashikon heqjen dorë nga pasurimi i uraniumit dhe as nënshkrimin e Protokollit Shtesë të IAEA-së, duke ngritur pikëpyetje mbi nivelin e kontrollit dhe transparencës ndërkombëtare.
Administrata e Donald Trump argumenton se marrëveshja do të shoqërohet me mekanizma të posaçëm dypalësh monitorimi dhe verifikimi, të cilët, sipas saj, përmbushin standardet amerikane për parandalimin e përhapjes së armëve bërthamore. Megjithatë, detajet e këtyre mekanizmave ende nuk janë bërë publike.
Zhvillimi shihet edhe si një çështje e ndjeshme në raport me Iranin. Për vite me radhë, Uashingtoni ka ushtruar presion ndaj Teheranit duke argumentuar se pasurimi i uraniumit mund të përdoret si bazë për zhvillimin e armëve bërthamore. Tani, mundësia që Arabia Saudite të ketë një kapacitet të ngjashëm pritet të përdoret nga Irani si argument për akuza ndaj standardeve të dyfishta.
Princi i Kurorës saudite, Mohammed bin Salman, ka deklaruar më herët se nëse Irani arrin të sigurojë armë bërthamore, Arabia Saudite do të ndjekë të njëjtën rrugë “sa më shpejt të jetë e mundur”.
Marrëveshja ka shkaktuar shqetësime edhe në Izrael, i cili prej dekadash ruan epërsinë strategjike dhe ushtarake në rajon. Analistët paralajmërojnë se krijimi i një infrastrukture saudite për pasurimin e uraniumit mund të nxisë edhe vende të tjera të Lindjes së Mesme, si Turqia dhe Egjipti, të kërkojnë kapacitete të ngjashme.
Nga ana tjetër, marrëveshja ka një rëndësi të madhe ekonomike për Shtetet e Bashkuara. Kompani amerikane si Westinghouse pritet të përfitojnë kontrata me vlerë dhjetëra miliarda dollarë për ndërtimin e reaktorëve dhe infrastrukturës bërthamore saudite. Për Uashingtonin, marrëveshja është gjithashtu një përpjekje për të penguar Riadin që të kërkojë ndihmë teknologjike nga Kina ose Rusia.
Ndryshe nga administrata e Joe Biden, e cila e kishte lidhur bashkëpunimin bërthamor me normalizimin e marrëdhënieve mes Arabisë Saudite dhe Izraelit, Donald Trump ka zgjedhur t’i trajtojë këto dy çështje veçmas, duke avancuar marrëveshjen pa kërkuar një njohje të menjëhershme të Izraelit nga Riadi.
Marrëveshja, e njohur si “Marrëveshja 123”, sipas Aktit Amerikan të Energjisë Atomike, do t’i paraqitet për shqyrtim Kongresit amerikan. Edhe pse pritet të përballet me debate të forta politike, mbështetja parlamentare e bën të vështirë bllokimin e saj.
Ekspertët vlerësojnë se marrëveshja nuk e shndërron menjëherë Arabinë Saudite në një fuqi bërthamore, por i jep asaj akses në teknologji shumë të ndjeshme të ciklit bërthamor. Një zhvillim i tillë mund të ndryshojë ekuilibrat strategjikë në Lindjen e Mesme dhe të rrisë frikën për nisjen e një gare të re bërthamore në rajon.
