Temperatura kishte kaluar 33 gradët, ndërsa në brigjet e lumit Thames ishte ngritur një labirint i pazakontë kushtuar “përvojës së obezitetit”. Pas tij qëndronte Novo Nordisk, kompania daneze që prodhon Ozempic dhe Wegovy, dy nga ilaçet më të kërkuara në botë për diabetin dhe humbjen në peshë.
Ishte dita e fundit e ekspozitës. Pas pak orësh ajo do të çmontohej dhe bashkë me të do të zhdukej edhe mundësia për të parë nga afër mënyrën se si industria farmaceutike po përpiqet të promovojë barnat më të kërkuara të momentit, pa pasur të drejtë t’i reklamojë.
Në hyrje të labirintit, një punonjës i kompanisë shpjegonte se ai simbolizonte pengesat, dështimet dhe përpjekjet e vazhdueshme të njerëzve që luftojnë me mbipeshën. Kur u pyet se çfarë prodhon Novo Nordisk, ai fillimisht u përgjigj se nuk e dinte. Pas këmbënguljes së gazetares së CNN, ai buzëqeshi dhe tha: “Në fakt e di, por nuk më lejohet ta them.”
Ky dialog i shkurtër shpjegon paradoksin me të cilin përballen kompanitë farmaceutike në Evropë dhe në shumicën e vendeve të botës.
Ilaçet mund të shiten, por jo të reklamohen
Novo Nordisk është prodhuesja e Ozempic dhe Wegovy, dy barna të grupit GLP-1 që përdoren respektivisht për trajtimin e diabetit dhe obezitetit.
Megjithatë, si çdo kompani tjetër farmaceutike në Britani, ajo nuk lejohet t’ua reklamojë këto barna qytetarëve, pasi ato jepen vetëm me recetë mjekësore.
Në vend të reklamave tradicionale, kompanitë organizojnë fushata ndërgjegjësimi për obezitetin, ekspozita, aktivitete publike dhe materiale informuese. Ligji u lejon të flasin për sëmundjen, por jo të promovojnë një ilaç të caktuar.
Prandaj, në të gjithë ekspozitën e Londrës logoja e Novo Nordisk ishte kudo, ndërsa emrat Ozempic dhe Wegovy nuk përmendeshin askund.
SHBA-ja është përjashtimi
Në Shtetet e Bashkuara panorama është krejt tjetër.
Reklamat e ilaçeve me recetë shfaqen vazhdimisht në televizione, në internet dhe gjatë transmetimeve sportive.
Sipas ekspertëve të së drejtës farmaceutike, SHBA dhe Zelanda e Re janë të vetmet vende në botë që lejojnë reklamimin e drejtpërdrejtë të barnave me recetë për publikun.
Kjo lidhet me mbrojtjen që Amendamenti i Parë i Kushtetutës amerikane i jep lirisë së shprehjes, por edhe me ndryshimet e rregullave të Administratës Amerikane të Ushqimit dhe Barnave (FDA) në vitin 1997, të cilat hapën rrugën për reklamat televizive të industrisë farmaceutike.
Megjithatë, edhe në SHBA po shtohen zërat që kërkojnë kufizimin e tyre.
Sekretari amerikan i Shëndetësisë, Robert F. Kennedy Jr., është shprehur publikisht se reklamat direkte nxisin përdorimin e tepërt të barnave dhe ka kërkuar ndalimin e tyre. Një ndalim i plotë konsiderohet i vështirë për shkak të pengesave kushtetuese, por administrata e presidentit Donald Trump po kërkon të zbatojë më rreptësisht rregullat ekzistuese dhe të detyrojë kompanitë të japin informacion më të plotë për efektet anësore.
Lufta për tregun miliarda dollarësh
Ndërsa kërkesa për barnat GLP-1 vazhdon të rritet, konkurrenca mes kompanive është bërë gjithnjë e më agresive.
Novo Nordisk ka paditur në SHBA rivalin Eli Lilly, prodhuesin e Mounjaro dhe Zepbound, duke e akuzuar për reklama mashtruese.
Sipas padisë, Eli Lilly ka përdorur studime të vjetra për të krijuar përshtypjen se ilaçet e saj janë më efektive se ato të Novo Nordisk.
Nga ana tjetër, Eli Lilly i ka hedhur poshtë akuzat dhe ka deklaruar se reklamat e saj bazohen në prova shkencore të forta dhe se do ta mbrojë pozicionin e saj në gjykatë.
Sipas analistëve të sektorit farmaceutik, reklamat e barnave janë shtuar ndjeshëm gjatë 10–15 viteve të fundit. Dikur promovoheshin kryesisht ilaçe për kolesterolin apo Botox-i, ndërsa sot reklamohet pothuajse çdo kategori barnash.
Fushatat që flasin për sëmundjen, jo për ilaçin
Edhe Eli Lilly ka zhvilluar një fushatë të ngjashme në Londër.
Në posterët e vendosur në transportin publik shkruhej: “Obeziteti është një sëmundje komplekse”, ndërsa qytetarët ftoheshin të vizitonin një faqe interneti dhe të plotësonin një pyetësor për t’u përgatitur për një diskutim me mjekun.
Megjithatë, Autoriteti Britanik i Standardeve të Reklamimit ka marrë mbi 100 ankesa nga qytetarët, shumë prej të cilëve pretendojnë se kompania nuk e kishte bërë mjaftueshëm të qartë interesin e saj tregtar.
Autoriteti po shqyrton nëse do të hapë një hetim zyrtar.
Franca vendosi gjoba
Në Francë, autoriteti kombëtar i barnave ka shkuar edhe më tej.
Novo Nordisk është gjobitur me rreth 1.8 milionë euro, ndërsa Eli Lilly me 110 mijë euro, pasi autoritetet vlerësuan se fushatat e tyre përbënin reklamim indirekt të barnave që jepen vetëm me recetë.
Sipas rregullatorit francez, këto fushata mund të çonin publikun në keqkuptime në një kohë kur përdorimi i barnave GLP-1 për qëllime estetike ishte rritur ndjeshëm.
Novo Nordisk ka njoftuar se do ta ankimojë vendimin, duke këmbëngulur se fushatat kishin vetëm karakter informues dhe synonin të rrisnin ndërgjegjësimin për obezitetin.
Farmacitë online, sfida e re
Sipas rregullatorëve britanikë, problemi më i madh nuk janë më vetë kompanitë farmaceutike, por farmacitë online që shesin këto barna.
Shumë prej tyre përdorin reklama që nuk përmendin emrin e ilaçit, por përdorin ngjyra, stil grafik apo mesazhe që e bëjnë të qartë se bëhet fjalë për preparate GLP-1.
Autoritetet e konsiderojnë këtë një “zonë gri” mes informimit dhe reklamimit të ndaluar.
Edhe në SHBA, FDA ka dërguar dhjetëra paralajmërime ndaj kompanive të telemjekësisë që reklamonin versione të përgatitura në laborator të barnave GLP-1, duke krijuar përshtypjen se ato ishin të miratuara nga autoritetet amerikane, gjë që nuk është e vërtetë.
Një treg që rritet më shpejt se rregullat
Rritja e jashtëzakonshme e kërkesës për barnat kundër obezitetit ka krijuar një situatë të pazakontë.
Nga njëra anë, miliona njerëz në mbarë botën kërkojnë akses te këto trajtime. Nga ana tjetër, kompanitë që i prodhojnë nuk lejohen t’i reklamojnë në shumicën dërrmuese të vendeve.
Për këtë arsye, industria po investon gjithnjë e më shumë në fushata ndërgjegjësimi, ekspozita dhe iniciativa publike që flasin për obezitetin si sëmundje kronike, duke u përpjekur të ndërtojnë besimin e publikut pa përmendur kurrë produktet që shesin.
Në labirintin e ngritur në Londër, logoja e Novo Nordisk ishte e pranishme në çdo cep.
Por emrat e ilaçeve më të famshme në botë mungonin plotësisht.
