Nga Silvana Shametaj Ruli
Përpara se të diskutojmë për një argument, duhet të përcaktojmë konceptin, na mëson filozofia.
BESA është koncepti më i rëndësishëm i kodit etik, moral dhe kulturor tradicional shqiptar. Në thelb, ai përfaqëson fjalën e dhënë, premtimin solemn dhe besnikërinë absolute që nuk shkelet kurrë, madje edhe në rrezik të jetës. BESA ka qenë historikisht shtylla kurrizore e moralit shqiptar. Një premtim i shenjtë, ku fjala kishte peshën e jetës dhe njeriu matej me nderin e tij.
Sipas Fjalorit të Gjuhës Shqipe, ky koncept ka tre kuptime kryesore:
1. Fjala e nderit dhe zotimi
Kuptimi: Është premtimi i pakthyeshëm i një njeriu.
2. Besimi dhe mbrojtja (mikpritja)
Kuptimi: Garantimi i sigurisë absolute për tjetrin, veçanërisht për mikun apo të huajin që të vjen në shtëpi (i “zënë në besë”).
3. Pezullimi i armiqësive (Kanuni)
Kuptimi: Në të drejtën zakonore (në Kanun), besa ishte një armëpushim zyrtar.
Funksioni: Ishte zotimi që familja e të vrarit i jepte vrasësit për të pezulluar gjakmarrjen për një kohë të caktuar.
Thyerja e besës historikisht konsiderohej si turpi më i madh që mund t’i sillej një familjeje apo një fisi.
Në fushën e antropologjisë kulturore dhe të së drejtës zakonore shqiptare, BESA nuk përcaktohet thjesht si një premtim, por si një institucion juridik dhe etik i vetërregullimit shoqëror. Ajo përfaqëson një kontratë morale absolute, ku mungesa e instrumenteve ligjore të shkruara zëvendësohej plotësisht nga pacenueshmëria e nderit personal dhe kolektiv.
Por sot ky koncept po përballet me një fenomen të theksuar abuzimi dhe inflacioni gjuhësor.
Devijimi më kritik nga përkufizimi origjinal zakonisht ndodh në dy nivele: instrumentalizimi për interes, kur termi përdoret si një strategji retorike për të krijuar një ndjenjë të rreme sigurie në transaksione tregtare apo marrëdhënie ndërpersonale, me qëllim manipulimin e palës tjetër; dhe transformimi i një kodi me peshë ekzistenciale në një shprehje klishe ose banale të ligjërimit të përditshëm, duke eliminuar plotësisht elementin e llogaridhënies që ky koncept mbart në zbatim.
Të abuzosh me BESËN do të thotë të zhvlerësosh trashëgiminë më të pastër shpirtërore të një populli.
Kur abuzohet me BESËN, dëmi nuk u kanoset vetëm individëve të zhgënjyer; bashkë me të cenohet edhe kapitali social dhe besimi reciprok.
Rishikimi i këtij koncepti nuk vjen duke e përmendur shpesh si term, por kërkon që t’i rikthehet përkufizimi i tij parësor: ai i një zotimi të pakompromis ndaj së vërtetës dhe integritetit.
